पंचतंत्र · मित्रभेद
ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस
विहिरीतले चार जीव
इशारा धुडकावणारा संकटात सापडतो, हे दाखवण्यासाठी दमनक कोल्ह्याने सिंह राजा पिंगलकाला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात यज्ञदत्त नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो गरीब होता, आणि दारिद्र्याने गांजलेली त्याची बायको रोज त्याला तेच तेच ऐकवायची. “अहो, किती आळशी आणि निष्ठुर आहात तुम्ही! भुकेने तडफडणारी मुले तुम्हाला दिसत नाहीत का? असे निवांत कसे बसवते तुम्हाला? कुठेतरी जा, लांब जावे लागले तरी जा, पोटापाण्याची काहीतरी सोय करा, आणि लवकर परत या.” शेवटी ऐकून ऐकून कंटाळलेला ब्राह्मण लांबच्या प्रवासाला निघाला. काही दिवसांनी तो एका मोठ्या जंगलात येऊन पोहोचला. भुकेने व्याकूळ होऊन तिथे भटकत असताना तो पाणी शोधू लागला. एका ठिकाणी त्याला गवताने झाकलेली एक मोठी विहीर दिसली. त्याने आत डोकावले. तळाशी एक वाघ, एक माकड, एक साप, आणि एक माणूसही होता. त्यांनीही त्याला पाहिले. “हा तर माणूस,” वाघाच्या मनात आले, आणि तो वरती हाक मारून म्हणाला, “महात्मन्, जीव वाचवण्यात मोठे पुण्य आहे. हे ध्यानात घेऊन मला बाहेर काढावे, म्हणजे माझ्या प्रिय मित्रांत, बायको-मुलांत आणि आप्तांत मी पुन्हा जगू शकेन.” “तुझे नुसते नाव ऐकले तरी प्रत्येक जीव घाबरतो,” ब्राह्मण म्हणाला. “खरे सांगतो, मला तुझी भीती वाटते.” वाघाने त्याला एका श्लोकाने उत्तर दिले: ब्रह्मघ्ने च सुरापे च क्लीबे भग्नव्रते शठे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ब्रह्महत्या करणाऱ्याला आणि दारू पिणाऱ्याला सज्जनांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे. नपुंसकाला, व्रत मोडणाऱ्याला आणि ठकालासुद्धा सांगितले आहे. पण कृतघ्नाला कोणतेच प्रायश्चित्त नाही.
ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस
प्राण्यांचा इशारा
“मी त्रिवार शपथ घेतो,” वाघ पुढे म्हणाला. “आपल्याला माझ्यापासून काहीही भय नाही. दया करावी, आणि मला बाहेर काढावे.” ब्राह्मणाने स्वतःशीच विचार केला: “जीव वाचवल्याने माझे काही वाईट झाले, तरी ते वाईटसुद्धा चांगल्याचेच कारण ठरेल.” म्हणून त्याने वाघाला बाहेर काढले. मग माकड म्हणाले, “महाराज, मलाही बाहेर काढावे,” आणि ब्राह्मणाने त्यालाही बाहेर काढले. मग साप म्हणाला, “ब्राह्मणा, मलाही बाहेर काढावे.” “तुझे नुसते नाव ऐकले तरी अंगावर काटा येतो,” ब्राह्मण म्हणाला. “मग तुझा स्पर्श तर दूरच!” “आम्ही स्वतःचे धनी नाही,” साप म्हणाला. “आज्ञा झाल्याखेरीज आम्ही दंश करत नाही. मी त्रिवार शपथ घेतो: आपल्याला माझ्यापासून काहीही भय नाही.” ते ऐकून ब्राह्मणाने त्यालाही बाहेर काढले. मग ते तिघे म्हणाले, “माणूस म्हणजे सगळ्या पापांचे घर. हे लक्षात ठेवावे. त्याला बाहेर काढू नये, आणि त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये.” वाघ पुढे म्हणाला, “अनेक शिखरांचा तो डोंगर दिसतो ना? त्याच्या उत्तरेच्या बाजूला एका खोल दरीत माझी गुहा आहे. एकदा तिथे येण्याची कृपा करावी, म्हणजे मी उपकाराची फेड करू शकेन. हे ऋण पुढच्या जन्मापर्यंत माझ्या मागे लागायला नको.” आणि तो आपल्या गुहेकडे निघाला. माकड म्हणाले, “माझे घर त्या गुहेजवळच, धबधब्याच्या कडेला आहे. तिथे मला भेटायला यावे.” आणि ते निघून गेले. साप म्हणाला, “संकटात असाल, तेव्हा माझी आठवण करावी.” आणि तो आपल्या वाटेने गेला.
ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस
वाघाची भेट
विहिरीतला माणूस पुन्हा पुन्हा ओरडत राहिला: “ब्राह्मणा! मलाही बाहेर काढा!” शेवटी ब्राह्मणाला त्याची दया आली. “हाही माझ्यासारखाच माणूस आहे,” असा विचार करून त्याने त्यालाही बाहेर काढले. “मी सोनार आहे,” तो माणूस म्हणाला, “आणि भृगुकच्छात राहतो. कधी सोन्याचे काही घडवायचे असेल, तर माझ्याकडे घेऊन यावे.” आणि तो आपल्या घरी गेला. ब्राह्मण पुढे भटकत राहिला, पण त्याला काहीच मिळाले नाही. घरी परतताना त्याला माकडाचे बोलणे आठवले, आणि तो त्याच्याकडे गेला. माकड तिथे होते. त्याने ब्राह्मणाला अमृतासारखी गोड फळे दिली. त्या फळांनी ब्राह्मणाच्या जिवात जीव आला. “आपल्याला कधी फळे हवी असतील,” माकड म्हणाले, “तर हवे तेव्हा इथे यावे.” “मित्राने करायचे ते सगळे तू केलेस,” ब्राह्मण म्हणाला. “आता मला वाघ दाखव.” मग माकडाने त्याला नेऊन वाघ दाखवला. वाघाने त्याला लगेच ओळखले, आणि उपकाराची फेड म्हणून सोन्याचा एक घडीव हार आणि इतर दागिने त्याला दिले. “एका राजपुत्राला त्याचा घोडा भरकटवत इथे घेऊन आला; तो एकटाच माझ्या तावडीत सापडला,” वाघ म्हणाला. “मी त्याला मारले. हे सगळे मी त्याच्याकडून घेतले, आणि आपल्यासाठी जपून ठेवले. हे घ्यावे, आणि हवे तिथे जावे.” ब्राह्मणाने ते सोने घेतले, आणि त्याला सोनाराची आठवण झाली. “त्याच्यावर माझे उपकार आहेत,” त्याने विचार केला. “तो मला हे विकून देईल.” म्हणून तो त्याच्याकडे गेला. सोनाराने त्याचे सगळे आदरातिथ्य केले: पाय धुवायला पाणी, अर्घ्य, आसन, जेवणखाण. “सांगावे, महाराज, मी आपली काय सेवा करू?”
ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस
सोनार सोने ओळखतो
“मी थोडे सोने आणले आहे,” ब्राह्मण म्हणाला. “हे मला विकून द्या.” “सोने दाखवावे,” सोनार म्हणाला. ब्राह्मणाने ते दाखवले. सोनाराने ते निरखून पाहिले, आणि त्याच्या मनात आले: “हे तर मीच त्या राजपुत्रासाठी घडवले होते.” खात्री झाल्यावर तो म्हणाला, “मी हे एकाला दाखवून येतो, तोपर्यंत इथेच थांबावे.” मग तो राजवाड्यात गेला, आणि त्याने ते राजाला दाखवले. राजाने ते पाहिले. “हे तुला कुठे मिळाले?” त्याने विचारले. “माझ्या घरी एक ब्राह्मण उतरला आहे,” सोनार म्हणाला. “त्याने हे आणले.” तेव्हा राजाच्या मनात आले: “त्या नीचानेच माझ्या मुलाला मारले असणार. याची काय किंमत मोजावी लागते, ते मी त्याला दाखवतो.” त्याने शिपायांना हुकूम दिला: “त्या अधम ब्राह्मणाला बांधा, आणि रात्र सरली की सुळावर चढवा.” बांधलेल्या ब्राह्मणाने सापाची आठवण केली. आठवण करताक्षणीच साप हजर झाला. “मी आपल्यासाठी काय करू?” “मला या बंधनांतून सोडव,” ब्राह्मण म्हणाला. “मी राजाच्या लाडक्या राणीला दंश करीन,” साप म्हणाला. “कोणत्याही गारुड्याच्या मंत्राने किंवा कोणत्याही वैद्याच्या औषधाने ते विष उतरणार नाही. फक्त आपल्या हाताच्या स्पर्शानेच ते उतरेल. मग आपली सुटका होईल.” आणि असे वचन देऊन त्याने राणीला दंश केला.
ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस
उपचार आणि बक्षीस
राजवाड्यात आकांत उसळला, आणि सगळ्या नगरात हलकल्लोळ माजला. परदेशांतूनसुद्धा मिळतील तेवढे सर्पवैद्य, मांत्रिक आणि वैद्य बोलावण्यात आले. पण कोणालाच ते विष उतरवता आले नाही. मग नगरात दवंडी पिटून तशी घोषणा करण्यात आली. ती ऐकून ब्राह्मण म्हणाला, “मी विष उतरवीन.” हे शब्द ऐकताच त्यांनी त्याला सोडले, आणि राजापुढे आणले. “महाराज, हिला बरे करावे,” राजा म्हणाला. ब्राह्मण राणीजवळ गेला, आणि त्याच्या हाताच्या नुसत्या स्पर्शाने विष उतरले. राणी पुन्हा जिवंत झालेली पाहून राजाने ब्राह्मणाचा सर्व प्रकारे सन्मान केला, आणि आदराने विचारले, “महाराज, खरे सांगावे. हे सोने आपल्याला कसे मिळाले?” ब्राह्मणाने सुरुवातीपासून घडलेले सगळे राजाला सांगितले. सगळे लक्षात आल्यावर राजाने सोनाराला शिक्षा केली. त्याने ब्राह्मणाला हजार गावे दिली, आणि त्याला आपला मंत्री केले. ब्राह्मणाने आपल्या कुटुंबाला बोलावून घेतले. मित्र आणि आप्त यांच्या गोतावळ्यात तो सुखात आणि समृद्धीत राहिला. अनेक यज्ञ करून त्याने मोठे पुण्य मिळवले, आणि राज्याच्या सगळ्या कारभारावर त्याची सत्ता चालू लागली. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली: व्याघ्रवानरसर्पाणां यन्मया न कृतं वचः । तेनाहं दुर्विनीतेन मानुषेण निपातितः ॥ वाघ, माकड आणि साप यांनी सांगितले ते मी केले नाही, म्हणून त्या नीच माणसाने मला खाली पाडले.
ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस
ही गोष्ट काय शिकवते
गोष्ट दोन प्रकारचे धोके वेगळे करून दाखवते. वाघ आणि साप स्वभावाने आणि लौकिकाने धोकादायक आहेत, आणि दोघेही ते लगेच कबूल करतात. आज्ञा झाली की आपण दंश करतो, हेसुद्धा साप मान्य करतो. तरीही दोघेही आपली शपथ तंतोतंत पाळतात. असे असूनही वाघाची कृतज्ञता हा स्वतंत्र धोकाच ठरतो. तो आपले ऋण एका मारलेल्या राजपुत्राच्या सोन्याने फेडतो. आणि त्याच सोन्यामुळे त्याचा तारणहार सुळावर जाता जाता वाचतो. माणसाचा धोका मात्र कोणालाच दिसत नाही: तो ब्राह्मणासारखाच एक माणूस आहे, आणि म्हणूनच त्याला बाहेर काढले जाते. प्राण्यांचा इशारा हा या कथेतला मूळ ग्रंथाचा सर्वांत कठोर निवाडा आहे: माणूस म्हणजे सगळ्या पापांचे घर. याची पार्श्वभूमी महाभारतात आहे. शांतिपर्वात भीष्म गौतम नावाच्या एका ब्राह्मणाची कथा सांगतात. बगळ्यांच्या एका राजाने गौतमाला आश्रय दिला, आणि एका मित्राकडे पाठवले. त्या मित्राने त्याला श्रीमंत केले. तरीही गौतमाने त्या बगळ्यांच्या राजालाच मारले. प्रत्येक पाप्याला प्रायश्चित्त आहे, पण कृतघ्नाला नाही, हा वाघाने म्हटलेला श्लोक जवळजवळ याच शब्दांत त्या कथेत येतो. सोनाराचे वागणे हा या गोष्टीचा थंड गाभा आहे. तो खोटे बोलत नाही. तो फक्त सोने ओळखतो, “इथेच थांबावे” म्हणतो, आणि थेट राजाकडे जातो. ज्याने त्याचा जीव वाचवला, तो त्याच्या घरातला एक परका आहे; राजा हा राजा आहे. विषय आहे विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक, आणि इशारा आहे तो विश्वास कोणावर ठेवावा याबद्दल. धोकादायक दिसतो तो जीव धोक्याचा नसतो. धोक्याचा असतो तो, जो तुमचा सर्वाधिक ऋणी असतो, आणि तुम्हाला विकून ज्याचे सर्वांत कमी नुकसान होते.
ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस
इशारा कोणाचा
दोन प्रसंगांनी हे स्पष्ट होते. ज्यांनी एका माजी सहकाऱ्याबरोबर काम केले होते, त्यांनी तुम्हाला सावध केले होते. तरीही तुम्ही आपल्या फर्ममधल्या एका पदासाठी त्याची शिफारस करता. काही महिन्यांनी, तुम्ही कधीकाळी हाताळलेल्या एका खात्यात त्याला एक अनियमित नोंद सापडते. तो तुम्हाला त्याबद्दल विचारत नाही. तुमच्या नावानिशी ती थेट संचालकांकडे घेऊन जातो. किंवा वाईट काळात तुम्ही ज्याला मदत केली, अशा एका नातेवाइकाला घरातले वडीलधारे एका भांडणाबद्दल विचारतात. तो त्यांना नेमका तुम्हाला बाधणारा एक तपशील सांगतो, कारण वडीलधाऱ्यांच्या मर्जीत राहणे त्याला अधिक महत्त्वाचे वाटते. दुसरा विषय आहे मन्त्र, म्हणजे सल्ला, आणि इथे गोष्ट आपल्याच सांगणाऱ्यावर उलटते. दमनक ही गोष्ट सांगतो ती स्वतःला इशारा देणाऱ्या प्राण्यांच्या जागी, आणि संजीवकाला विहिरीतल्या माणसाच्या जागी बसवण्यासाठी. पण गोष्टीचा स्वतःचा धडा असा आहे, की इशारा कोण देतो आहे, आणि त्यातून त्याचा काय फायदा आहे, हे तोलून पाहावे. प्राण्यांना त्यातून काहीच मिळणार नव्हते. दमनकाला सगळे मिळणार आहे. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.