पंचतंत्र · मित्रभेद
चिमणीचे मित्र आणि हत्ती
एकाविरुद्ध अनेक
समुद्राने उत्तानपाद टिटव्याची अंडी वाहून नेली होती, आणि चोचीने समुद्र कोरडा करायची शपथ त्याने घेतली होती. समुद्राशी युद्ध करायचेच असेल, तर आधी बाकीच्या पक्ष्यांना बोलवा, असे त्याची बायको पतिव्रता त्याला म्हणाली. मग तिने त्याला एक श्लोक ऐकवला: चटिका काष्ठकूटेन मक्षिका सह दर्दुरैः । महाजनविरोधेन कुञ्जरः प्रलयं गतः ॥ चिमणी सुतारपक्ष्याबरोबर, चिलट बेडकाबरोबर: इतक्या जणांशी वैर घेतल्यावर हत्तीचा नाश झाला. “ते कसे?” टिटव्याने विचारले. दुबळे एकत्र आले तर बलवानालाही लोळवू शकतात, हे दाखवण्यासाठी तिने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका दाट रानात चिमणा-चिमणीच्या एका जोडप्याने तमालाच्या झाडाच्या एका फांदीवर घरटे बांधले होते, आणि काही दिवसांनी घरट्यात अंडी आली. एके दिवशी उन्हाने हैराण झालेला एक माजावरचा रानटी हत्ती सावलीसाठी त्या तमालाखाली आला. माजाने आंधळ्या झालेल्या त्या हत्तीने सोंडेच्या टोकाने चिमण्यांचे घरटे असलेली फांदी धरली, खाली ओढली, आणि मोडून टाकली. चिमण्यांची अंडी फुटली. ते जोडपे मात्र आयुष्य उरले होते म्हणून कसेबसे मरता मरता वाचले.
चिमणीचे मित्र आणि हत्ती
चिमणीला उपाय हवा
पिलांच्या दुःखाने वेडीपिशी झालेली चिमणी रडू लागली, आक्रोश करू लागली. तिचा जिवलग मित्र, काष्ठकूट नावाचा सुतारपक्षी, तिचा आक्रोश ऐकून आला; तिच्या दुःखाने तोही दुःखी झाला होता. “मैत्रिणी,” तो म्हणाला, “असे व्यर्थ रडून काय उपयोग? जे गेले, जे मेले, जे होऊन गेले, त्याचा शोक शहाणे करत नाहीत.” “खरे आहे,” चिमणी म्हणाली. “पण त्याचे काय? या दुष्ट हत्तीने माजाच्या भरात माझी पिले मारली. तू खरा मित्र असशील, तर त्याला मारण्याचा काहीतरी उपाय शोध. ते झाले, की पिले गेल्याचे दुःख माझ्या मनातून जाईल.” “खरे आहे,” सुतारपक्षी म्हणाला, आणि त्याने तिला एका श्लोकाने उत्तर दिले: स सुहृद्व्यसने यः स्यादन्यजात्युद्भवोऽपि सन् । वृद्धौ सर्वोऽपि मित्रं स्यात्सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ संकटात जो साथ देतो तोच खरा मित्र, मग तो दुसऱ्या जातीत जन्मलेला का असेना. भरभराटीत तर प्रत्येक जीवाचा प्रत्येक जण मित्र असतो.
चिमणीचे मित्र आणि हत्ती
मित्राचा मित्र
“आता माझ्या बुद्धीची करामत बघ,” सुतारपक्षी पुढे म्हणाला. “पण माझीही एक मैत्रीण आहे, वीणारवा नावाचे एक चिलट. तिला बोलावून मी परत येतो, म्हणजे या दुष्ट हत्तीचा काटा काढता येईल.” म्हणून तो चिमणीला बरोबर घेऊन चिलटाकडे गेला. “बाई,” तो म्हणाला, “ही माझी मैत्रीण चिमणी. एका दुष्ट हत्तीने हिची अंडी फोडली, आणि हिच्यावर अन्याय केला. त्याला मारण्याचा एक बेत मी तडीला नेणार आहे, आणि त्यात तू मला मदत करायला हवीस.” “त्यात काय सांगायचे?” वीणारवा म्हणाली. “पण माझाही एक जिवाभावाचा मित्र आहे, मेघदूत नावाचा बेडूक. त्यालाही बोलावू, आणि जे योग्य ते करू.” मग ते तिघे मेघदूताकडे गेले, आणि त्यांनी त्याला सगळी हकिगत सांगितली. “अनेकांचा राग एकवटला, तर त्या पामर हत्तीची काय बिशाद?” बेडूक म्हणाला. “वीणारवे, तू जा, आणि त्या माजलेल्या हत्तीच्या कानात गुणगुण. त्या आवाजाच्या सुखाने तो डोळे मिटेल. मग सुतारपक्षी चोचीने त्याचे डोळे फोडेल. त्याला तहान लागेल. मी एका खड्ड्याच्या काठावर बसून डराँव डराँव करीन. ते ऐकून त्याला वाटेल, इथे पाणी आहे. तो खड्ड्यापाशी येईल, आत पडेल, आणि मरेल.” ठरले तसेच झाले. चिलटाच्या गाण्याच्या सुखाने माजावरच्या हत्तीने डोळे मिटले, आणि सुतारपक्ष्याने त्याचे डोळे फोडले. भर दुपारी तहानेने व्याकूळ होऊन तो इकडेतिकडे भटकू लागला. बेडकाच्या डराँवचा माग काढत तो एका मोठ्या खड्ड्यापाशी आला, आत पडला, आणि मेला. “म्हणून मी म्हणते,” पतिव्रतेने गोष्ट संपवली, “चिमणी सुतारपक्ष्याबरोबर, चिलट बेडकाबरोबर: इतक्या जणांशी वैर घेतल्यावर हत्तीचा नाश झाला.”
चिमणीचे मित्र आणि हत्ती
ही गोष्ट काय शिकवते
त्या चौघांपैकी कोणालाच एकट्याने हत्ती मारता आला नसता. एकत्र आल्यावर प्रत्येकाने आपल्याला जमणारी एकच गोष्ट केली: कोणी गुणगुणले, कोणी टोचले, कोणी डराँव केले. बाकीचे काम हत्तीच्या स्वतःच्याच अवस्थेने केले: बुद्धी झाकणारा माज, डोळे मिटायला लावणारे सुख, आणि एका आवाजामागे धावायला लावणारी तहान. धडा बेडकाच्या प्रश्नातच आहे: अनेकांचा राग एकवटला, तर एका हत्तीची काय बिशाद? ही आघाडी कशी उभी राहते, तेही पाहा. सुतारपक्षी आपली बुद्धी देऊ करतो, आणि आपल्या एका मित्राला घेऊन येतो; चिलटही आपल्या एका मित्राला आणते. बेत सुचतो तो शेवटी बोलावलेल्याला, म्हणजे मित्राच्या मित्राच्या मित्राला. मूळ ग्रंथ पूर्णपणे आईच्या बाजूने आहे. फांदी ओढली तेव्हा हत्ती माजाने आंधळा झाला होता, असे कथा स्वतःच सांगते. तरीही पात्रे त्याला दुष्ट म्हणतात, आणि ग्रंथ त्याच्या वाट्याला अंधत्व आणि मृत्यू देतो. विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री, आणि त्याच्या जोडीला बुद्धी, म्हणजे बळावर मात करणारी युक्ती. दुःखात मित्र सहसा जे देतात, तेच सुतारपक्षी आधी देऊ करतो: शहाण्यांची वचने. ती खरी आहेत, पण इथे गैरलागू आहेत, असे चिमणी त्याला सांगते. एका विधवेची सगळी बचत एक वित्तकंपनी गिळंकृत करते, आणि तिच्या पत्रांना उत्तर देणे बंद करते. एक स्नेही तिला सांगतात, पैसा काय, येतो आणि जातो. दुसरे स्नेही सांगतात, तिच्या भाच्याच्या ओळखीचा एक वकील आहे, त्याने अशी प्रकरणे हाताळली आहेत. आणि ते तिला त्याच्याकडे घेऊन जातात. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. समुद्राशी लढलेल्या टिटव्याच्या कथेत पतिव्रता ही गोष्ट सांगते. सुतारपक्ष्याची इतर सुभाषिते, आणि चिमणीची व चिलटाची सुभाषिते, सोडून दिली आहेत किंवा आशयापुरती दिली आहेत.