पंचतंत्र · मित्रभेद
दमनक बैलाला घाबरवतो
लक्ष ठेवायची खूण
“ऊ आणि ढेकूण” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. कारस्थानी दमनक कोल्ह्याने सिंहराजा पिंगलकाला निळ्या कोल्ह्याची गोष्ट सांगितली होती. आता राजाने व्यवहारातला प्रश्न विचारला. “तो माझे वाईट चिंतितो, हे मी कसे ओळखावे? आणि तो लढतो कसा?” “आजवर संजीवक स्वामींसमोर नेहमी निवांतपणे, सैल अंगाने येत आला आहे,” दमनक म्हणाला. “आज जर तो धास्तावलेला, शिंगांची टोके रोखून घाव घालायच्या तयारीत आला, तर तीच खूण. त्याच्या मनात पाप आहे, हे स्वामींना कळेल.” एवढे बोलून दमनक उठला, आणि संजीवक बैलाकडे गेला. त्याच्यापुढेही त्याने सोंग वठवले. खिन्नतेने ग्रासल्यासारखा तो हळूहळू चालत आला. “मित्रा,” संजीवकाने विचारले, “बरा आहेस ना?” “सेवकाचे बरे कसे असणार?” दमनक म्हणाला. “राजाची सेवा करणाऱ्यांचे नशीब दुसऱ्याच्या हातात असते. त्यांच्या मनाला कधी स्वस्थता नसते, आणि आपल्या जिवाचीसुद्धा त्यांना खात्री नसते.” जिवंतपणीच मेलेले पाच जण व्यासांनी सांगितले आहेत, तो पुढे म्हणाला: दरिद्री, रोगी, मूर्ख, परदेशी, आणि जन्मभर चाकरी करणारा. लोक सेवेला कुत्र्याचे जिणे म्हणतात, पण त्यात कुत्र्यावर अन्याय होतो: कुत्रा हवा तिकडे जातो, सेवक मात्र राजा पाठवेल तिकडेच. सेवकाने स्वतःचे शरीरच विकलेले असते. तो सुखी कसा असेल? प्रत्यासत्तिं व्रजति पुरुषो यावतीं सेवमानः कुर्यात्स्वामिन्यवहितमनास्तावतीमेव भीतिम् । राजा वह्निः सदृशमुभयं केवलं नामभिन्नं सह्यो दूराद्भवति दहनो दुःसहः संनिकर्षात् ॥ सेवा करताना माणूस धन्याच्या जितका जवळ जातो, तितकीच त्याने धन्याची भीती बाळगावी, आणि सावध राहावे. राजा आणि अग्नी सारखेच; फक्त नावे वेगळी. अग्नी दुरून सहन होतो; जवळ गेले की असह्य होतो.
दमनक बैलाला घाबरवतो
मित्राचा इशारा
दमनकाने आपला खरा हेतू लपवून ठेवला होता. संजीवकाने त्याचे सगळे बोलणे ऐकून घेतले, आणि तो म्हणाला, “मित्रा, सांग. तुला काय सांगायचे आहे?” मग दमनक खोटे बोलला. “तू माझा मित्र आहेस, आणि तुझ्या हिताचे तुला सांगायलाच हवे. आपला धनी पिंगलक तुझ्यावर रागावला आहे. आज तो म्हणाला, ‘मी संजीवकाला मारीन, आणि सगळ्या मांसाहारी प्राण्यांना मेजवानी देईन.’ हे ऐकून मी हताश झालो. आता पुढे जे करायचे ते कर.” संजीवकाला हे शब्द कोसळणाऱ्या वज्रासारखे लागले, आणि तो खोल निराशेत बुडाला. दमनकाचा शब्द नेहमीच विश्वास ठेवण्याजोगा ठरला होता. म्हणून बैलाचे मन पार हादरले, आणि तो फार घाबरला. “म्हण खरीच आहे,” तो म्हणाला. “बायका दुर्जनांकडे जातात, राजे बहुधा नालायकांनाच जवळ करतात, पैसा कंजुषाच्या मागे जातो, आणि पाऊस डोंगरांवर आणि समुद्रावर पडतो. अरेरे, हे माझ्यावर काय ओढवले?” काळजीपूर्वक सेवा केलेला राजा प्रसन्न होतो, त्यात नवल ते काय, तो म्हणाला. पण हा राजा म्हणजे पूजा केली की उलटणारी एखादी विचित्र मूर्ती. निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणद्वेषि मनो हि यस्य वै कथं नरस्तं परितोषयिष्यति ॥ जो काही कारणाने रागावतो, तो ते कारण दूर झाले की नक्कीच शांत होतो. पण ज्याचे मन विनाकारण द्वेष करते, त्याला कोण कसे संतुष्ट करणार?
दमनक बैलाला घाबरवतो
खोटा मित्र
विनाकारण उलटणाऱ्या दुष्टाला कोण घाबरणार नाही, तो म्हणाला. मोठ्या नागाच्या विषासारखे त्याचे कठोर शब्द त्याच्या तोंडात सदैव तयारच असतात. “अरेरे, माझ्या धन्याचा, पिंगलकाचा, मी काय अपराध केला?” “मित्रा,” दमनक म्हणाला, “राजे असेच असतात. ते विनाकारण इजा करतात, आणि दुसऱ्याचे कच्चे दुवे हुडकत असतात.” “खरे आहे,” संजीवक म्हणाला. चंदनाच्या झाडांवर साप असतात, तो म्हणाला, आणि कमळांमध्ये मगरी. दुष्ट जे जे चांगले असेल त्याचा नाश करतात, आणि विघ्नाशिवाय कोणतेच सुख मिळत नाही. “किंवा दोष माझाच. मी खोट्या मित्राची सेवा केली. अवेळी केलेले काम, धोकादायक संगत आणि खोट्या मित्राची सेवा, यांतले काहीच कधी करू नये. कमळवनात झोपलेल्या त्या पक्ष्याचे पाहा: धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाने तो विंधला गेला.” “ते कसे?” दमनकाने विचारले, आणि संजीवकाने हंस आणि घुबडाची गोष्ट सांगायला सुरुवात केली.
दमनक बैलाला घाबरवतो
ही गोष्ट काय शिकवते
सापळा आता दोन्ही टोकांनी लावला आहे. दमनक सिंहाला लक्ष ठेवायची एक खूण देतो: बैल सावधपणे, शिंगे रोखून आला, तर त्याच्या मनात राजद्रोह आहे. मग तो बैलाला सांगतो, की सिंह त्याला मारणार आहे. त्याला पुराव्याची गरजच नाही: घाबरलेला बैल तो स्वतःच पुरवेल. खोटे मोठ्या काळजीने पेरले जाते. दमनक पडलेला चेहरा घेऊन येतो, म्हणजे बैलाला विचारावेच लागेल. आधी तो राजांची सेवा करण्यातल्या दुःखाबद्दल बोलतो, त्यामुळे ते दोघे एकाच धोकादायक धन्याचे सहसेवक ठरतात. मगच बातमी येते, मित्राने विश्वासाने सांगितलेले गुपित म्हणून. आणि तिच्यावर विश्वास बसतो, कारण दमनकाचा शब्द नेहमीच विश्वास ठेवण्याजोगा ठरला होता. सिंहाचे अभयवचन बैलापर्यंत त्यानेच तर आणले होते. सेवेवरची सुभाषिते, स्वतःचे शरीर विकलेला सेवक आणि अग्नीसारखा राजा, ही या ग्रंथातल्या सर्वांत कडवट सुभाषितांपैकी आहेत. दमनक ती सोंग म्हणून बोलतो, पण मूळ ग्रंथ त्यांना कोणतेच उत्तर न देता तशीच राहू देतो.
दमनक बैलाला घाबरवतो
दोघांनाही सांगितलेले
विषय आहे भेद, म्हणजे फूट पाडणे: एका चांगल्या जोडीला एकमेकांविरुद्ध उभे करण्याची कला. दुसरा विषय आहे सेवा, म्हणजे धन्याची सेवा, आणि राजाच्या जवळ सेवक कसा टिकतो. कामाच्या ठिकाणी एक सहकारी तुम्हाला हळूच सांगतो, की संचालकांना तुम्हाला काढायचे आहे, असे ते आज म्हणाले. तुम्ही प्रत्येक गोष्टीची प्रत ठेवू लागता, आणि बैठकांत शब्द जपून वापरू लागता. त्याच सहकाऱ्याने संचालकांना आधीच सांगितलेले असते, की तुम्ही निष्ठावान नाहीत. आणि आता संचालकांना नेमके तेच दिसते, जे पाहायला त्यांना सांगितले होते. एखाद्या कुटुंबात नात्यातली एक बाई सासूला सांगते, की नवी सून घराच्या कागदपत्रांची चौकशी करत होती. तीच बाई सुनेला सांगते, की सासू सुनेचे सोने स्वतःकडेच ठेवून घेणार आहे. पुढच्या वेळी सासू सुनेला तिच्या बांगड्या कुठे आहेत असे विचारते, तेव्हा सुनेला त्यात धमकी ऐकू येते. सुनेचे थंड उत्तर हाच तो पुरावा ठरतो, ज्याची वाट पाहायला सासूला सांगितले होते. संजीवक राजांना दोष देतो, जगाला दोष देतो, आणि धनी निवडण्यातल्या स्वतःच्या चुकीला दोष देतो. पिंगलकालाच विचारावे, हे त्याच्या मनातसुद्धा येत नाही. धोका खरा आहे की नाही, हे सांगू शकणारा एकमेव जीव नेमका तोच आहे, ज्याला घाबरायला त्याला सांगितले गेले आहे. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “घुबडाकडे गेलेला हंस”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “सिंहाच्या दरबारातला गवत खाणारा” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. सेवेवरची आणि खोट्या मित्रांवरची बरीचशी सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.