पंचतंत्र · मित्रभेद
दमनक बैलावर आरोप करतो
नकोशी बातमी
“विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. सिंह राजा पिंगलक आणि त्याचा मित्र संजीवक बैल यांची ताटातूट करायचीच, असा निश्चय कारस्थानी दमनक कोल्ह्याने केला होता. त्याच्या सावध सोबत्याने, करटक कोल्ह्याने, त्याची विणकराची गोष्ट शेवटपर्यंत ऐकून घेतली होती. “तूही जर मनाचा निश्चय केलाच असशील,” करटक म्हणाला, “तर जा, आणि तुला हवे ते मिळव. तुझा मार्ग मंगल होवो.” मग दमनक पिंगलकाकडे गेला. त्याने नमस्कार केला, आणि तो खाली बसला. “तू इतके दिवस दिसला का नाहीस?” सिंहाने विचारले. “स्वामी,” दमनक म्हणाला, “आज स्वामींच्या बाबतीत एक तातडीची बाब आहे. म्हणून ऐकायला नकोशी, पण स्वामींच्या हिताची एक गोष्ट सांगायला मी आलो आहे. अशी बातमी आणण्यात सेवकाला काही सुख नसते. काही करायची वेळ टळून जाईल, या भीतीनेच तो ती आणतो. मंत्री राजाला त्याच्या हिताचे सांगतो, तेव्हा ती त्याच्या निष्ठेची परिसीमा असते.” सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ राजा, सदा गोड बोलणारी माणसे सहज मिळतात. पण कडू असूनही हिताचे बोलणारा, आणि ते ऐकून घेणारा, दोघेही दुर्मीळ. दमनकाच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवावा, असे पिंगलकाला वाटले, आणि त्याने आदराने विचारले, “तुला काय सांगायचे आहे?”
दमनक बैलावर आरोप करतो
आरोप
मग दमनक खोटे बोलला. “स्वामी, संजीवकाने मनात राजद्रोह ठेवून स्वामींचा विश्वास संपादन केला आहे. माझ्यावर विश्वास ठेवून तो कितीतरी वेळा माझ्याशी एकांतात बोलला आहे. तो म्हणाला, ‘राजाच्या तिन्ही शक्तींत तुझ्या धन्याचे बळ कुठे आहे आणि दुबळेपणा कुठे आहे, ते मी पाहून घेतले आहे. मी त्याला मारीन. मग कसलीही खटपट न करता राज्य माझे.’” राजा ज्यांच्या जोरावर राज्य करतो, त्या या तीन शक्ती: प्रभुत्व, मंत्र आणि उत्साह. “आजच तो बैल हे करणार आहे. म्हणूनच, माझे घराणे ज्यांची पिढ्यान्पिढ्या सेवा करत आले, त्या स्वामींना सावध करायला मी आलो आहे.” हे शब्द पिंगलकाला कोसळणाऱ्या वज्राहूनही असह्य झाले. तो सुन्न झाला, आणि काहीच बोलला नाही. दमनकाने त्याचा चेहरा वाचला, आणि तो पुढे बोलू लागला. “एकाच मंत्र्याला बाकीच्यांहून वर चढवण्यातला मोठा धोका हाच. लक्ष्मीला एका वेळी दोन धनी पेलवत नाहीत. मंत्री राजाच्या बरोबरीने फार उंच गेला, की ती दोघांपैकी एकाला सोडून देते; बाईच ती, असे सुभाषित सांगते. मोडलेला काटा, हलणारा दात आणि दुष्ट मंत्री मुळासकट उपटून टाकलेलेच बरे.” एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदाद्दास्येन निर्विद्यते । निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणेष्वभिद्रुह्यते ॥ राजा एकाच मंत्र्याला राज्यातला सर्वेसर्वा करतो, तेव्हा त्या मंत्र्याच्या मनात मोहाने गर्व शिरतो, आणि गर्वामुळे त्याला सेवेचा वीट येतो. एकदा वीट आला, की स्वतंत्रपणे राज्य करायची इच्छा त्याच्या मनात घर करते. आणि त्या इच्छेपोटी तो राजाच्या जिवावर उठतो.
दमनक बैलावर आरोप करतो
लाडका तो लाडकाच
“आणि आता हा बैल प्रत्येक बाबतीत मनाला येईल ते करतो; त्याला अडवणारा कोणी नाही,” दमनक म्हणाला. “ज्या राजाला आपल्या भविष्याची काळजी आहे, असा मंत्री कितीही निष्ठावान दिसला, तरी त्याच्यावरची नजर ढळू देऊ नये.” “शेवटी तो माझा सेवक आहे,” पिंगलक म्हणाला. “तो माझ्याविरुद्ध का उठेल?” “सेवक असला म्हणून काही सिद्ध होत नाही,” दमनक म्हणाला. “राजाचे वैभव स्वतःला हवे असे वाटत नाही, असा माणूस जगात नाही. अंगात ताकद नाही, तोपर्यंतच माणूस दुसऱ्याची चाकरी करतो.” “तरीसुद्धा, मित्रा,” सिंह म्हणाला, “त्याच्याविरुद्ध जायला माझे मन धजत नाही. शंभर दोष असले, तरी स्वतःचे शरीर कोणाला प्रिय नसते? जो लाडका तो लाडकाच, मग त्याने कितीही अपराध केले, कितीही कठोर शब्द ऐकवले तरी.” “नेमका तोच दोष आहे,” दमनक म्हणाला. “स्वामींनी बाकी सगळ्या प्राण्यांना डावलून सगळा विश्वास याच्या एकट्यावर टाकला. आता त्याला स्वतःच धनी व्हायचे आहे. राजा ज्याला बाकीच्यांहून जास्त मानतो, त्याला मुकुटाचा लोभ सुटतो. म्हणून तो लाडका असला तरी बिघडला आहे, आणि तो कधी लाडका नव्हताच असे समजून स्वामींनी त्याला सोडून द्यायला हवे. बायकांमध्ये एक म्हण आहे: कान फाडणारे सोन्याचे कुंडल काय कामाचे?” मौल्यवान वस्तूसुद्धा जखम करत असेल, तर तिचा काही उपयोग नाही, असे त्याला म्हणायचे होते.
दमनक बैलावर आरोप करतो
दिलेले वचन
दमनकाने आपला मुद्दा आणखी रेटला. “आणि बैल एवढा धिप्पाड आहे, त्याचा स्वामींना उपयोग होईल, असेही समजू नये. राजाचे काम न करणारा मदमस्त हत्ती काय कामाचा? त्याची दया येणेही योग्य नाही. मित्रांचा चांगला सल्ला न ऐकणारा राजा लवकरच शत्रूंच्या तावडीत सापडतो. म्हणून मी बरेवाईट जे बोललो, त्याबद्दल क्षमा असावी. हिताचे आणि गोड, असे दोन्ही एकाच वेळी असलेले शब्द क्वचितच मिळतात.” “मित्रा, असे बोलू नकोस,” सिंह म्हणाला. “भरसभेत ज्याची एकदा गुणी म्हणून स्तुती केली, त्याला शब्द मोडायला भिणाऱ्याने नंतर नालायक म्हणू नये. शिवाय तो माझ्या आश्रयाला आला, तेव्हा मी त्याला अभयवचन दिले. तो कृतघ्न कसा होईल?” “दुष्टाला उलटायला कारण लागत नाही,” दमनक म्हणाला. “कडुनिंब आपल्याच रसाने कडू असतो, तसा तो आपल्या स्वभावाने वागतो. कुत्र्याच्या शेपटीला कितीही चोळा, कितीही वाफ द्या; ती वाकडीच राहते. नीचावर केलेला उपकार काजळीच्या डोंगरावर पडलेल्या चांदण्यासारखा वाया जातो. म्हणून स्वामींनी माझा हिताचा सल्ला कोणत्याही परिस्थितीत बाजूला सारू नये. आणि ऐकावे. एक माणूस म्हणाला होता: वाघ, माकड आणि साप यांनी सांगितले ते मी केले नाही, म्हणून त्या नीच माणसाने मला खाली पाडले.” “ते कसे?” पिंगलकाने विचारले. इशारा धुडकावला की काय होते, ते दाखवण्यासाठी दमनकाने त्याला विहिरीतून चार जीव बाहेर काढणाऱ्या एका ब्राह्मणाची गोष्ट सांगितली.
दमनक बैलावर आरोप करतो
ही गोष्ट काय शिकवते
ही कसलेल्या चहाडखोराची चहाडी आहे. दमनक कोणताही पुरावा आणत नाही; आणतो तो फक्त एकांतातला एक संवाद, जो दुसऱ्या कोणी ऐकलेला नाही. धन्याचा राग पत्करून त्याला सावध करणारा निष्ठावान सेवक म्हणून तो येतो, आणि त्यासाठी जे सुभाषित तो म्हणतो, ते प्रामाणिक सल्लागाराचे आहे. मग तो राजाचा चेहरा वाचतो, आणि प्रत्येक बचावाला एका सुभाषिताने उत्तर देतो. “तो माझा सेवक आहे”: प्रत्येक सेवकाला सिंहासन हवे असते. “तो मला प्रिय आहे”: तोच तर दोष. “मी त्याला वचन दिले आहे”: दुष्ट स्वभावानेच दुष्ट असतो. यांतले एकही सुभाषित स्वतः खोटे नाही. प्रत्येकाचा वापर खोट्या कामासाठी होतो, आणि प्रेमाबद्दलची आणि वचन पाळण्याबद्दलची राजाची स्वतःची सुभाषिते सरळ मात खातात. गोड बोलणाऱ्यांवरचे ते सुभाषित जुने आहे, आणि इथे त्याचा वापर कडवट आहे. रामायणाच्या अरण्यकांडात सीताहरणापासून परावृत्त करण्यासाठी मारीच रावणाला ते सांगतो. महाभारताच्या उद्योगपर्वात विदुर ते धृतराष्ट्राला सांगतो. दोघेही प्रामाणिक सल्लागार होते, आणि दोघांचेही कोणी ऐकले नाही. दमनक त्यांचे शब्द उसने घेऊन खोटे सांगतो. विषय आहे भेद, म्हणजे फूट पाडणे, आणि दुसरा विषय मन्त्र, म्हणजे सल्ला. ही चहाडी लागू पडते, कारण तिच्यातला अर्धा भाग खरा आहे. पिंगलकाने खरोखरच एका लाडक्याला सगळ्या मंत्र्यांहून वर चढवले होते; दमनकाची स्वतःची तक्रार तीच होती. सर्वेसर्वा झालेला मंत्री राजाविरुद्ध कट रचतो, हे सांगणारे सुभाषित खऱ्या धोक्याचे वर्णन करते.
दमनक बैलावर आरोप करतो
एकच प्रश्न
कुठल्याही कार्यालयात हा प्रकार ओळखीचा आहे. एक ज्येष्ठ सहकारी फर्मच्या प्रमुखाकडे येतो, आणि सांगायला मी कचरत होतो, असे म्हणतो. नवा भागीदार एकदा जेवताना त्याला म्हणाला, की फर्मचा कारभार वाईट चालला आहे, आणि मी तो याहून चांगला चालवू शकेन. त्याला साक्षीदार कोणी नाही. प्रमुख दुखावला जातो, कारण त्याने त्या नवख्यावर इतर कोणाहूनही अधिक विश्वास टाकलेला असतो. तो जो जो बचाव मांडतो, तो तो हा सहकारी उलटवतो. एखाद्या कुटुंबात एक काका विधवा आईला सांगतो, की तिचा जावई घराच्या कागदपत्रांची चौकशी करत होता. केवळ कर्तव्य म्हणून मी बोलतो आहे, असे तो म्हणतो. आईचा जावयावर जीव असतो, आणि तेच प्रेम पुरावा ठरते: हडप करण्यासाठीच तो जवळ आला. यावरचा बचाव म्हणजे एकच प्रश्न, आणि तो पिंगलक कधीच विचारत नाही. कट रचणारा आपले बेत नेमके त्याच दरबाऱ्याला का सांगेल, ज्याच्याकडे ते पुढे पोहोचवायला प्रत्येक कारण आहे? एकांतात एकाच श्रोत्याला सांगितलेले शब्द हा चहाडखोराचा आवडता पुरावा, कारण ते कोणालाच पडताळून पाहता येत नाहीत. त्यावर काही करण्यापूर्वी आरोपीचे म्हणणे ऐकून घ्यावे. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “ब्राह्मण, तीन प्राणी आणि कृतघ्न माणूस”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “ऊ आणि ढेकूण” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दमनकाची बरीचशी सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.