पंचतंत्र · मित्रभेद
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग १
उष्टे की प्रतिष्ठा
“मागे राहिलेला बैल” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. करटक आणि दमनक हे सिंह राजा पिंगलकाच्या दरबारातले दोन कोल्हे. करटकाने माकडाची आणि पाचरीची गोष्ट सांगून संपवली. मग गप्प बसण्याचे आणखी एक, अगदी सरळ कारण त्याने पुढे केले. “शिवाय,” तो म्हणाला, “राजाचे उरलेले खाऊन आपल्या दोघांचे बरे चालले आहे. उगाच संकट कशाला ओढवून घ्यायचे?” दमनकाला ते मान्य नव्हते. “म्हणजे एवढ्या मोठ्या धन्याची चाकरी तू त्याच्या उष्ट्यासाठी करतोस?” तो म्हणाला. “शहाणे लोक राजाला धरून राहतात ते मित्रांचे भले करायला आणि शत्रूंचे वाईट करायला. पोट काय, कोणीही भरतो.” हे पटवायला त्याच्यापाशी सुभाषितांची माळच होती. ज्याच्या आधाराने पुष्कळ जण जगतात, तोच खरा जगतो; स्वतःचे पोट तर कावळाही भरतो. कोल्हा अगदी पंजात आलेला असला, तरी सिंह त्याला सोडून देतो आणि हत्ती मारायला जातो. माणूस कितीही अडचणीत असला, तरी त्याला स्वतःच्या योग्यतेला साजेसेच फळ हवे असते. आणि घासभर अन्नासाठी कुत्रा पायांशी लोळण घेतो, तर मोठा हत्ती पुष्कळ मनधरणी केल्यावरच खातो. त्याचा शेवटचा मुद्दा सर्वांत धारदार होता. ज्याला हित आणि अहित यांतला फरक कळत नाही, आणि ज्याला फक्त पोट भरायचे असते, तो माणसाच्या रूपातला पशूच. तो बैलाच्याही तोडीचा नसतो. बैल गवत खातो, खाचखळग्यांतून आणि सपाटीवरून नांगर ओढतो, आणि सगळ्या जगाच्या उपयोगी पडतो.
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग १
पद नसलेल्याला पद
“पण आपल्याला दरबारात कुठलेच पद नाही,” करटक म्हणाला. “मग ही उठाठेव कशाला?” “ज्याला पद नाही, तो राजाची सेवा करू लागला की त्याला लवकरच पद मिळते,” दमनक म्हणाला. “आणि ज्याला पद आहे, त्याने सेवा सोडली की त्याचे पद जाते.” कोणी दुसऱ्याच्या मेहेरबानीने मोठा किंवा लहान होत नाही, असे तो पुढे म्हणाला. माणसाचे स्वतःचे वागणेच त्याला वर नेते किंवा खाली आणते. दगड डोंगरावर चढवायला खूप कष्ट पडतात, आणि तो खाली घरंगळायला काहीच लागत नाही; माणसाचे गुण आणि दोषही तसेच काम करतात. “पण तुला म्हणायचे तरी काय आहे?” करटकाने विचारले. “आपला धनी घाबरला आहे,” दमनक म्हणाला. “त्याचे अनुयायी घाबरले आहेत. आणि काय करावे ते त्याला सुचत नाही.” “हे तुला कसे कळले?” “त्यात कळायचे काय? ते उघड दिसते आहे.” उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति नोदिताः । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥ उघड सांगितलेले पशूलाही कळते; हाकलले की घोडे आणि हत्तीही ओझे ओढतात. शहाणा माणूस न सांगितलेलेही ताडतो. दुसऱ्याच्या खाणाखुणा ओळखणे, हेच बुद्धीचे फळ. मनातले भाव चेहऱ्यावर आणि डोळ्यांत उमटतात, असेही तो म्हणाला; अंगाच्या ढबीत, चालीत, एखाद्या हावभावात, बोलण्याच्या एखाद्या वळणात. “म्हणून मी माझी स्वतःची अक्कल लढवीन, आणि आजच्या आज त्याला माझ्या मुठीत आणीन.”
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग १
दरबाराचे वेळापत्रक
“राजाची चाकरी कशी करायची, याचा तुला गंधही नाही,” करटक म्हणाला. “मग तू त्याच्यापर्यंत पोहोचणार कसा?” “मला चाकरी कळत नाही?” दमनक म्हणाला. “पांडव विराट राजाच्या नगरात कसे शिरले, ते व्यासांनी सांगितले आहे, आणि त्यांच्या कथनातून मी राजसेवकाचे प्रत्येक कर्तव्य शिकलो आहे. समर्थाला कोणतेच ओझे जड नसते. उद्योगी माणसाला कोणतीच वाट लांब नसते. विद्वानाला कोणताच देश परका नसतो. आणि गोड बोलणाऱ्याला कोणीच परका नसतो.” करटकाने रास्त शंका काढली. “तुझी नसलेली जागा घ्यायला पुढे घुसलास, तर तो तुला तुच्छ लेखील.” “ते खरे,” दमनक म्हणाला. “पण कधी बोलावे आणि कधी नाही, हेही मला कळते.” अवेळी बोललेले शब्द देवांचा गुरू बृहस्पती यालाही तिरस्कार आणि नावड यांखेरीज काही मिळवून देत नाहीत, असे तो म्हणाला. म्हणून शहाणा माणूस राजा तेल लावून घेत असताना, एकटा असताना, लक्ष दुसरीकडे असताना, किंवा कोणाशी खलबत करत असताना त्याच्याकडे जात नाही. राजा भांडत असेल, औषध घेत असेल, जेवत असेल, स्त्रियांसोबत असेल किंवा न्हाव्याच्या हाती असेल, तेव्हा दार उघडे असले तरी तो दूर राहतो. गरिबाच्या घरी तिन्हीसांजेला लावलेला दिवा जसा लवकर विझतो, तसाच राजाच्या घरात उद्धट माणसाचा दिवाही लवकर विझतो. आधी राजाची मर्जी कशी आहे ते जाणून घ्यावे, आणि मग योग्य वेळी, हळूहळू, मान खाली घालून, कपडे नीटनेटके करून आत जावे. मग तो मूळ मुद्द्यावर आला.
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग १
जो जवळ, तोच लाडका
आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसंस्तुतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यत्पार्श्वतो भवति तत्परिवेष्टयन्ति ॥ जो माणूस जवळ असतो, त्यालाच राजा जवळ करतो, मग तो विद्याहीन असो, कुळहीन असो वा अनोळखी. राजे, स्त्रिया आणि वेली बहुधा जे बाजूला उभे असेल त्यालाच विळखा घालतात. धन्याला कशाने राग येतो, कशाने तो खूश होतो, यावर जो सेवक लक्ष ठेवतो, तो पायरीपायरीने वर चढतो. धनी त्याला झटकून टाकू पाहत असला तरी तो चढतोच. आणखी एक सुभाषित म्हणते, पृथ्वीवरची सोन्याची फुले तीन प्रकारची माणसेच वेचतात: शूर, विद्वान, आणि सेवा कशी करावी हे जाणणारा. मग अशी सेवा कशी करतात, ते त्याने मांडून सांगितले. राजाला जे आवडतात आणि ज्यांचे तो ऐकतो, त्यांच्यामार्फतच राजापर्यंत पोहोचावे; आत शिरायला दुसरी वाट नाही. ज्याला तुमची किंमत कळत नाही, त्याची सेवा करू नये; ते खाऱ्या जमिनीत नांगरण्यासारखे; ती कितीही चांगली नांगरली तरी काही पिकत नाही. राजा खरा गुणी असेल, तर त्याच्याकडे पैसा नसला आणि पाठीराखे नसले तरी त्याची सेवा करावी; कालांतराने तो पोटापाण्याची सोय करतो. आणि राजमाता, राणी, युवराज, प्रधान, राजपुरोहित आणि द्वारपाल यांच्याशी अगदी राजाशी वागावे तसेच वागावे. त्यानंतर सुभाषितांची एक लांबलचक माळ आली, आणि प्रत्येक सुभाषिताचा शेवट एकाच शब्दांनी होई: असा माणूस राजाचा लाडका होतो. त्यांत वर्णिलेला माणूस लढाईत सर्वांच्या पुढे जातो, आणि सांगितलेले काम दुसरा विचार न करता करतो. तो धन्याला कधी उलट बोलत नाही. राजाच्या राण्यांशी किंवा अंतःपुरातल्या स्त्रियांशी तो खासगी बोलणी करत नाही, आणि राजाच्या शत्रूंशी त्याचे काही देणेघेणे नसते. “ठीक आहे,” करटक म्हणाला. “त्याच्यासमोर गेल्यावर तू पहिल्यांदा काय बोलणार?” “एका उत्तरातून पुढचे उत्तर जन्मते,” दमनक म्हणाला, “चांगला पाऊस पडल्यावर एका बीजातून दुसरे बीज उगवते तसे. चतुर सेवक नाश आणि यश दोन्ही धन्याच्या डोळ्यांपुढे असे उभे करतो, जणू ते समोरच दिसत आहेत. आणि ज्याला धन्याचा अधःपात पाहायचा नाही, त्याने न विचारताही धन्याशी बोलावे. हाच सज्जनांचा नियम.”
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग १
साप आणि राजे
“राजांना खूश ठेवणे कठीण,” करटक म्हणाला. राजे सापांसारखे असतात, असे त्याचे म्हणणे होते. त्यांना भोगांची आवड असते, ते चिलखतात गुंडाळलेले असतात, आणि वाकड्या वाटांनी चालतात. ते निर्दयपणे डसतात, आणि योग्य मंत्र जाणणारेच त्यांना हाताळू शकतात. आणि नखे किंवा शिंगे असलेला प्राणी, नदी, हातात तलवार असलेला माणूस, स्त्री आणि राजघराणे यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये. “अगदी खरे,” दमनक म्हणाला. “पण चतुर माणूस समोरच्याच्या मनाचा जो कल असेल त्यात शिरतो, आणि लवकरच त्याला हातात घेतो.” राजा रागावलेला असेल, तर नमस्कार करून त्याची स्तुती करावी, असे तो म्हणाला. त्याला जे आवडते ते आपणही आवडून घ्यावे, आणि जे त्याचा द्वेष करतात त्यांचा द्वेष करावा. तो काही देईल, तेव्हा ती त्याची कृपा म्हणून चार लोकांत सांगावी. मंत्रतंत्राशिवाय माणूस वश करण्याचा हाच मार्ग. धनी कर्तृत्वात श्रेष्ठ आहे, बोलण्यात की विद्येत, ते शोधून काढावे, आणि त्याची सत्ता टिकेपर्यंत त्याला धरून राहावे. ती सत्ता गेली असे दिसले, की त्याला सोडावे. जिथे शब्दांना फळ येईल तिथेच बोलावे; मग ते पांढऱ्या कापडावरच्या रंगासारखे पक्के बसतात. ज्याचे बळ मोजले नाही, त्याच्यावर कोणताच प्रयोग करू नये; हिमालयाच्या बर्फावर चांदणे काही खुलून दिसत नाही. “तुझा निश्चय झालाच असेल,” करटक म्हणाला, “तर राजाच्या पायांशी जा. तुझा मार्ग मंगल होवो, आणि तुझा हेतू साध्य होवो. राजाजवळ असताना जपून राहा. तुझे कुशल म्हणजे आपली दोघांची रोजीरोटीसुद्धा.” दमनकाने मित्राला नमस्कार केला, आणि तो पिंगलकाच्या भेटीला निघाला. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. राजसेवेवरची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. ही कथा पुढच्या “दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते.