पंचतंत्र · मित्रभेद
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २
थेट प्रवेश
दमनक येताना दिसताच पिंगलक आपल्या द्वारपालाला म्हणाला, “तुझा दंड खाली ठेव. हा दमनक, आमच्या जुन्या मंत्र्याचा मुलगा. त्याला केव्हाही आत यायची मोकळीक आहे. त्याला आत येऊ दे; तो दरबाराच्या दुसऱ्या वर्तुळातला आहे.” मग दमनक आत गेला, त्याने पिंगलकाला नमस्कार केला, आणि दाखवलेल्या आसनावर बसला. सिंहाने वज्रासारखी नखे असलेला आपला उजवा पंजा त्याच्या अंगावर ठेवला, आणि प्रेमाने विचारले, “बरा आहेस ना? इतके दिवस का दिसला नाहीस?” “महाराजांना आमची गरज नाही, हे मी जाणतो,” दमनक म्हणाला. “तरीही, वेळ पाहून जे सांगायला हवे ते सांगायला सेवकाने यावे. राजाच्या कामी न येणारी अशी कोणतीच वस्तू नसते. दात कोरायला किंवा कान खाजवायला गवताची काडीसुद्धा त्याच्या उपयोगी पडते. मग बोलू आणि काम करू शकणाऱ्या जिवाचे काय सांगावे? शिवाय आम्ही महाराजांचे पिढीजात सेवक आहोत. संकटातसुद्धा आम्ही आपल्या पाठीशी राहतो; आम्हाला दुसरीकडे जायला जागा नाही.” मग अदबीच्या भाषेत तो आपल्या गाऱ्हाण्यावर आला. रत्नांप्रमाणे सेवकही योग्य जागीच शोभतात; जमते म्हणून कोणी चूडामणी पायाला बांधत नाही. जो राजा सेवकांचे गुण ओळखत नाही, तो कितीही श्रीमंत आणि कुलीन असला तरी सेवक त्याला सोडून जातात. सेवक तीन कारणांनी धन्याला सोडतो. त्याला हलक्या लोकांच्या पंगतीला बसवले जाते, बरोबरीच्यांपेक्षा कमी मान दिला जातो, किंवा कामकाजात पुढे येऊ दिले जात नाही.
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २
कूळ नव्हे, कर्तृत्व
“बऱ्याच दिवसांत मी दिसलो नाही, असे महाराज म्हणाले,” दमनक पुढे म्हणाला. “त्याचे कारण ऐकावे. जिथे उजव्या आणि डाव्या हाताला सारखेच वागवले जाते, तिथे स्वाभिमानी माणूस क्षणभरही राहत नाही. धनी सगळ्या सेवकांना एकाच मापाने मोजू लागला, की कर्तबगारांचा उत्साह मावळतो. ज्या बाजाराला साध्या लाल खड्यात आणि माणकात फरक कळत नाही, तिथे रत्ने विकायची कशी? राजाला सेवकांवाचून चालत नाही, आणि सेवकांना राजावाचून. दोघे एकमेकांवर अवलंबून असतात.” आणखी एक मुद्दा त्याने स्पष्टच मांडला. “आणि मी कोल्हा आहे म्हणून आपण मला तुच्छ लेखता, हे चुकीचे आहे. रेशीम किड्यांपासून मिळते, सोने दगडातून, कमळ चिखलातून, अग्नी लाकडातून, आणि रत्न सापाच्या फण्यातून. गुणी माणसे गुणांनी वर येतात, जन्माने नव्हे. घरातसुद्धा जन्माला काही किंमत नसते. घरातच जन्मलेला उंदीर उपद्रव देऊ लागला की माणूस त्याला मारतो, आणि बाहेरचे मांजर उपयोगी पडते म्हणून त्याला मोल देऊन घरात आणतो. जो निष्ठावान सेवक काम करू शकत नाही, किंवा जो कर्तबगार सेवक निष्ठावान नाही, त्याचा काय उपयोग? महाराज, मी कर्तबगारही आहे आणि निष्ठावानही. आपण मला तुच्छ लेखू नये.” “नाही, नाही, असे बोलू नकोस,” पिंगलक म्हणाला. “तू आमच्या जुन्या मंत्र्याचा मुलगा आहेस.” “महाराज, एक गोष्ट बोलायलाच हवी.” “मनात असेल ते बोल, मित्रा.”
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २
राजाचे गुपित
“महाराज पाणी प्यायला निघाले होते,” दमनक म्हणाला. “मग माघारी फिरून इथे का थांबले?” पिंगलकाने मनातले भाव लपवले. “काही नाही, दमनका,” तो म्हणाला. दमनकाने आग्रह धरला नाही. “सांगण्यासारखे नसेल, महाराज, तर राहू द्या. माणूस काही गोष्टी बायकोला सांगतो, काही मित्रांना, आणि काही मुलांना. सगळेच विश्वासाचे असतात. पण प्रत्येक गोष्ट प्रत्येकासाठी नसते.” तेवढे पुरले. “हाच योग्य माणूस दिसतो,” पिंगलकाने विचार केला. “खरा मित्र, गुणी सेवक, एकनिष्ठ पत्नी किंवा समर्थ धनी, यांच्यापाशी दुःख सांगितले की माणसाचे मन हलके होते.” “दमनका,” तो म्हणाला, “दुरून येणारा तो मोठा आवाज तुला ऐकू येतो का?” “ऐकू येतो, स्वामी. त्याचे काय?” “मित्रा, मी हे वन सोडून जायचे म्हणतो.” “का बरे?” “कारण आपल्या वनात आजवर कधी न पाहिलेला कोणी प्राणी आला आहे, आणि तो आवाज त्याचा आहे. आवाजासारखेच त्याचे शरीर असणार, आणि शरीरासारखेच बळ.”
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २
नुसता आवाज
“काय!” दमनक म्हणाला. “नुसत्या आवाजाला स्वामी घाबरले? सुभाषितच आहे:” अम्भसा भिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रोऽप्यरक्षितः । पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो वाग्भिर्भिद्येत कातरः ॥ पाण्याने बांध फुटतो, आणि न जपलेले गुपितही फुटते. चहाडीने स्नेह तुटतो, आणि नुसत्या शब्दांनी भित्रा माणूस मोडून पडतो. “पूर्वजांनी जिंकलेले, पिढ्यानपिढ्या घराण्याकडे असलेले वन महाराजांनी एका ढांगेत सोडून देणे योग्य नाही,” तो पुढे म्हणाला. “शहाणा माणूस एक पाय उचलतो, आणि दुसरा रोवून ठेवतो. नवी जागा नीट पाहिल्याशिवाय तो जुनी सोडत नाही. शिवाय इथे अनेक प्रकारचे आवाज ऐकू येतात: मेघगर्जना, बासऱ्या, वीणा, नगारे, शंख, घंटा, गाड्या, दारे. ते नुसते आवाज असतात, भिण्याची कारणे नव्हेत.” दैवाने धाक घातला तरी शूर डगमगत नाहीत, असे तो म्हणाला. उन्हाळ्याच्या तापात तळी आटतात, आणि सिंधू अधिकच भरून वाहते. “म्हणून महाराजांनी धीर धरावा, आणि आवाजाला घाबरू नये.” मग त्याने एका भुकेल्या कोल्ह्याचे उद्गार ऐकवले; त्या कोल्ह्याने एका वस्तूला चरबीचा साठा समजले होते. “ते कसे?” पिंगलकाने विचारले. आणि नुसत्या आवाजाला भिण्याचे कारण नसते, हे पटवण्यासाठी दमनकाने त्याला कोल्ह्याची आणि युद्धाच्या नगाऱ्याची गोष्ट सांगितली.
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे सेवा, म्हणजे धन्याची चाकरी. पहिल्या भागात दमनक दरबारात पुढे येण्याची एक संपूर्ण पद्धत मांडतो, आणि दुसऱ्या भागात ती वापरतो. राजाची भीती तो त्याच्या चेहऱ्यावरून वाचतो. तो योग्य वेळी येतो, आणि येण्याचे निमित्तही सोबत घेऊन येतो. स्वतःचे गाऱ्हाणे तो तत्त्व म्हणून मांडतो. राजाने तोंडाने न काढलेल्या, त्याच्या जन्मावरच्या टोमण्यालाही तो उत्तर देतो. आणि राजा गुपित लपवतो, तेव्हा दमनक या भागातली सर्वांत हुशार चाल खेळतो: तो विचारणेच थांबवतो. “राहू द्या” म्हणणारा दरबारी मर्यादा पाळणारा वाटतो, आणि राजे मन मोकळे करतात ते अशाच माणसांपाशी. व्यासांकडून सेवा शिकलो, ही त्याची बढाई नेमकी वर्मावर बोट ठेवणारी आहे. महाभारताच्या विराटपर्वात पांडव वेष बदलून विराट राजाच्या दरबारात चाकरी धरणार असतात. त्याआधी त्यांचे पुरोहित धौम्य राजाच्या घरात कसे राहावे याचा त्यांना सविस्तर उपदेश करतात. महाकाव्याच्या दृष्टीने, तशीच या कोल्ह्याच्याही दृष्टीने, राजसेवा ही शिकून घ्यायची एक कला आहे. ही पद्धत रोखठोक व्यवहाराची आहे. करटकाचे सुभाषित सांगते, राजघराणी, स्त्रिया, नद्या आणि नखे असलेला कोणताही प्राणी यांच्यावर कधी विश्वास ठेवू नये. दमनकाचे सुभाषित सांगते, स्त्रिया आणि वेलींप्रमाणे राजेही जो जवळ उभा असेल त्यालाच बिलगतात. जगाकडे पाहण्याची ही दृष्टी ग्रंथाची आहे, आमची नव्हे.
दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २
उघड झालेली भीती
दुसरा विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत, आणि दमनक जे सुभाषित ऐकवतो ते उलटून सिंहावरच येते. न जपलेले गुपित फुटते, आणि भित्रा शब्दांनी मोडतो. पिंगलकाने आत्ताच स्वतःचे गुपित उघड केले आहे, आणि शब्दांनी मोडणारा तो असाच राजा आहे. त्याने स्वतःची भीती अशा अनुयायाला सांगितली, ज्याच्याकडे तिचा वापर करायचे सर्वांत मोठे कारण होते: पद गेलेला एक हुशार सेवक. हा नमुना ओळखीचा आहे. एक मोठी कंपनी बाजारात उतरणार, अशी अफवा एका नव्या संचालकाच्या कानावर येते, आणि तो स्वतःला दालनात कोंडून घेतो. एक सहकारी सहज डोकावून विचारतो, “काही बिनसले आहे का?” मग म्हणतो, “जाऊ दे, मला त्याच्याशी काय करायचे.” पुढे सगळी हकिगत कळते ती या सहकाऱ्यालाच, आणि तेव्हापासून ते प्रकरण हाताळतोही तोच. कौटुंबिक धंद्यात घरचा कर्ता पुरुष आपली चिंता दुकान चालवणाऱ्या मुलांपाशी बोलत नाही; सहज विचारपूस करणाऱ्या, बाजूला पडलेल्या पुतण्यापाशी बोलतो. दमनकाचा कोणताच सल्ला वाईट नाही. पिढ्यानपिढ्या हाती असलेले वन एका आवाजासाठी सोडू नये. पुढची गोष्ट हाच मुद्दा छान पटवते: भीतिदायक आवाजापासून पळण्याआधी तो खरा कसला आहे ते शोधून काढावे. सल्ला योग्यच आहे. सल्ला देणाऱ्याला काय हवे आहे, ही गोष्ट वेगळी. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “कोल्हा आणि युद्धाचा नगारा”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “मध्यस्थ” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दमनकाने राजापुढे ऐकवलेली बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.