पंचतंत्र · मित्रभेद
दोन पोपट, दोन गुरू
दगडाला शिकवण नाही
“लोखंड खाणारे उंदीर” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. करटक कोल्ह्याने लोखंड खाणाऱ्या उंदरांची गोष्ट सांगितली होती. पण आपल्या सहकारी कोल्ह्याला, दमनकाला, सुनावायचे त्याचे अजून संपले नव्हते. “मूर्खा!” तो म्हणाला. “पिंगलक संजीवकावर जी मर्जी दाखवत होता, ती तुला पाहवली नाही, म्हणून तू हे सगळे केलेस.” हलक्या कुळातले नेहमी कुलीनांची निंदा करतात, तो पुढे म्हणाला, आणि मूर्ख विद्वानांची. तरी शहाणा माणूसही आपल्या स्वभावाप्रमाणेच वागतो. जीव आपल्या स्वभावामागे जातात; संयम त्यात काय करणार? “उपदेशाचा उपयोग फक्त त्यालाच होतो, जो तो पहिल्या वेळीच मनात उतरवतो. तू दगडासारखा आहेस: आतून पोकळ, आणि जागचा हलत नाही. तुला उपदेश करून काय उपयोग? वर तुझ्या जवळपास राहणेसुद्धा सुरक्षित नाही. नुसते तुझ्याजवळ असल्याने कदाचित माझ्यावरही एखादे संकट कोसळेल.” मूर्खाशी काहीही देणेघेणे नसले, तरी त्याच्या सहवासात राहिल्याने संकट ओढवते, तो म्हणाला. बरे-वाईट न कळणाऱ्या मूर्खाची संगत धरण्यापेक्षा समुद्रात बुडालेले बरे, किंवा आगीत उडी घेतलेली बरी. वारा ज्या ज्या प्रदेशांवरून वाहतो, तिथले सुगंध आणि दुर्गंध उचलतो; तसेच माणूसही संगतीतून चांगले आणि वाईट उचलतो. एक जुनी उक्ती आहे, तो म्हणाला, एकाच आईच्या आणि एकाच बापाच्या दोन पक्ष्यांची. एकाला ऋषींनी वाढवले; दुसऱ्याला गोमांस खाणाऱ्यांनी नेले; त्याला पकडणाऱ्या पारध्यांना ती उक्ती असेच म्हणते. गवाशनानां स वचः शृणोति राजन्नहं चाविरतं मुनीनाम् । प्रत्यक्षमेतद्भवतापि दृष्टं संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति ॥ राजन्, तो गोमांस खाणाऱ्यांचे बोलणे ऐकतो, आणि मी सतत ऋषींचे बोल ऐकतो. आपण हे स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे: दोष आणि गुण संगतीतून जन्मतात. “ते कसे?” दमनकाने विचारले. तेव्हा करटकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. संगत आणि शिकवण यांतूनच स्वभाव घडतो, हे त्याला दाखवायचे होते.
दोन पोपट, दोन गुरू
बांधा, मारा
एका डोंगरउतारावर एका पोपटिणीने दोन पिले उबवली. ती दाणा शोधायला बाहेर गेली असताना एका पारध्याने दोन्ही पिले पकडली. दैवयोगाने त्यांतले एक कसेबसे निसटले. पारध्याने दुसऱ्याला पिंजऱ्यात ठेवले, आणि त्याला बोलायला शिकवू लागला. निसटलेले पिलू भ्रमंती करणाऱ्या एका ऋषींना सापडले. त्यांनी त्याला आपल्या आश्रमात नेले, आणि वाढवले. काळ लोटला. एके दिवशी एका राजाचा घोडा त्याला घेऊन उधळला, त्याच्या सैन्यापासून दूर, आणि पारध्यांची वस्ती होती त्या रानाच्या भागात घेऊन आला. त्याला पाहताक्षणी पिंजऱ्यातल्या पोपटाने मोठा कलकलाट सुरू केला. “अहो मालक! कोणी घोड्यावरून येतो आहे. बांधा त्याला, बांधा! मारा त्याला, मारा!” पोपटाचे बोलणे ऐकताच राजाने घोडा वळवला, आणि दुसऱ्या दिशेला भरधाव दौडवला. दूर, दुसऱ्या एका रानात, त्याला ऋषींचा एक आश्रम लागला. तिथेही पिंजऱ्यातला एक पोपट त्याच्याशी बोलला. “या, या, महाराज, विसावा घ्या. आमचे थंड पाणी प्या, आणि गोड फळे खा. अहो ऋषींनो! इथे या झाडाच्या गार सावलीत पाय धुवायला पाणी देऊन यांचा सत्कार करा.” राजाचे डोळे विस्फारले, आणि हे काय असावे, असा त्याला प्रश्न पडला. “तिकडे रानात मी अगदी तुझ्यासारखाच दुसरा एक पोपट पाहिला,” तो म्हणाला. “तो क्रूर होता. ‘बांधा त्याला, बांधा! मारा त्याला, मारा!’ असे तो म्हणत होता.” पोपटाने उत्तरादाखल स्वतःचीच गोष्ट सांगितली, तीच जी आत्ता सांगितली: ते दोघे भाऊ होते, आणि प्रत्येक जण आपल्याला पाळणाऱ्यांकडून बोलायला शिकला होता. “म्हणून मी म्हणतो,” करटकाने गोष्ट संपवली, “दोष आणि गुण संगतीतून जन्मतात.”
दोन पोपट, दोन गुरू
ही गोष्ट काय शिकवते
दोन्ही पोपटांची आई एक, बापही एक. एक पाहुण्याचे स्वागत करायला शिकतो, आणि दुसरा त्याला मारा म्हणून ओरडायला. आपल्या भोवती जे बोलले जाते, तेच प्रत्येक जण बोलतो. करटक त्यातून स्वतःचा निष्कर्ष काढतो: संगतीनेच स्वभाव घडत असेल, तर दमनकाची संगत धोक्याची आहे, आणि तो त्याच्यापासून चार हात दूर राहणार आहे. पण क्षणापूर्वीच तो म्हणाला होता, की प्रत्येक जीव स्वभावाप्रमाणेच वागतो, आणि कोणताही संयम तो बदलू शकत नाही. तो सांगतो ती गोष्ट याच्या उलट सांगते: पक्षी जन्मतः सारखेच, फरक फक्त शिकवणाऱ्यांचा. दोन्ही मते एकमेकांना छेद देतात, पण एका ठिकाणी ती जुळतात. कोणतेही खरे मानले, तरी दमनकाला उपदेश करण्यात अर्थ नाही. श्लोक पारध्यांना गोमांस खाणारे म्हणतो, आणि मूळ ग्रंथ त्यांना उघड तुच्छतेने ऋषींच्या विरुद्ध उभे करतो. हे त्याचे मत आहे; वाचकाने ते मानायलाच हवे असे नाही. त्याच्याशिवायही मुद्दा टिकतो. विषय आहे विद्या, म्हणजे शिक्षण आणि समज, आणि इथे शिक्षण म्हणजे रोज कानावर पडते ते. एक तरुण हिशेबनीस एका कंपनीत कामाला लागते. तिथले वरिष्ठ आकडे ‘जुळवण्या’बद्दल थट्टा करत असतात. दोन वर्षांत ती स्वतःच आकडे जुळवू लागते, आणि आता तिला त्यात ना गंमत वाटते, ना काही वावगे. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मत्सराविषयीची आणि मूर्खांच्या संगतीविषयीची करटकाची सुभाषिते केवळ आशयाने दिली आहेत, आणि काही गाळली आहेत.