पंचतंत्र · मित्रभेद
गप्प बसू न शकलेले कासव
आटत चाललेले सरोवर
समुद्रकिनाऱ्यावर राहणाऱ्या पतिव्रता टिटवीने नवऱ्याची विनवणी केली होती: भरतीपासून दूर, अंड्यांसाठी एखादी सुरक्षित जागा शोधा. तो हलायला तयार नव्हता, आणि समुद्र मला हात लावायची हिंमत कधीच करणार नाही, अशी शेखी मिरवत होता. ती त्याला हसली, आणि तिने त्याला एक श्लोक ऐकवला: मित्राणां हितकामानां न करोतीह यो वचः । स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद्भ्रष्टो विनश्यति ॥ हित चिंतणाऱ्या मित्रांचा सल्ला जो मानत नाही, तो मूर्ख काठीवरून पडलेल्या कासवासारखा नाश पावतो. “ते कसे?” असे उत्तानपाद टिटव्याने विचारले. तेव्हा चांगल्या मित्रांचा सल्ला न मानणाऱ्या मूर्खाचे काय होते, हे दाखवण्यासाठी तिने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका सरोवरात कंबुग्रीव नावाचे एक कासव राहत होते. संकट आणि विकट नावाचे दोन हंस त्याचे मित्र होते. काही काळाने बारा वर्षे टिकणारा दुष्काळ पडला. दोघा हंसांनी विचार केला. “हे सरोवर जवळजवळ आटले आहे. आपण दुसऱ्या एखाद्या पाण्याकडे जाऊ. पण आधी कंबुग्रीवाचा, इतक्या वर्षांच्या आपल्या जिवलग मित्राचा, निरोप घ्यायला हवा.” त्यांनी निरोप घेतला, तेव्हा कासव म्हणाले, “माझा निरोप कशाला घेता? मी पाण्यात राहतो. इथे पाणी एवढे आटले आहे, आणि त्यात तुमच्या विरहाचे दुःख; मी लवकरच मरेन. तुमचे माझ्यावर थोडे जरी प्रेम असेल, तर मला मृत्यूच्या जबड्यातून वाचवा. आणि हेही पाहा: या आटलेल्या सरोवरात तुमचे जाते ते फक्त चांगले खाणे. माझा मात्र तात्काळ मृत्यू. अन्न जाणे वाईट, की प्राण जाणे?”
गप्प बसू न शकलेले कासव
काठी आणि मौनव्रत
“आम्ही तुला बरोबर नेऊ शकत नाही,” ते म्हणाले. “तू पाण्यातला जीव, आणि तुला पंख नाहीत.” “एक उपाय आहे,” कासव म्हणाले. “एक लाकडी काठी आणा.” त्यांनी काठी आणली, आणि कासवाने तिचा मधला भाग जबड्यात घट्ट धरला. “आता तुम्ही दोघे एकेक टोक चोचीत घट्ट धरा,” ते म्हणाले. “वर उडा, एकमेकांच्या बरोबरीने उडत राहा, आणि दुसरे एखादे चांगले सरोवर मिळेपर्यंत मला आकाशातून घेऊन चला.” “या युक्तीत एक धोका आहे,” हंस म्हणाले. “तोंडातून एक शब्द जरी निघाला, तरी काठी सुटेल. मग खूप उंचावरून खाली पडून तुझा चेंदामेंदा होईल.” “आजपासून, आपण आकाशात असेपर्यंत, मी मौनव्रत घेतो,” कासव म्हणाले. ठरले तसे झाले. मोठ्या कष्टाने दोन्ही हंस कासवाला आकाशातून घेऊन चालले, आणि सरोवराजवळच्या एका नगरावरून जाऊ लागले. खाली लोकांनी ते पाहिले, आणि जमिनीवरून एकच गलका उठला. “ते दोन पक्षी आकाशातून काय नेत आहेत? गाडीसारखे दिसते.” कासवाचा मृत्यू जवळ आला होता. त्याने ते ऐकले, आणि त्याला राहवले नाही. “हे लोक बडबडत आहेत,” ते म्हणाले. बोलता बोलताच ते मूर्ख कासव काठीवरून सुटून जमिनीवर पडले. मांसाला टपलेल्या लोकांनी लगेच धारदार सुऱ्यांनी त्याचे तुकडे तुकडे केले. “म्हणून मी म्हणते,” पतिव्रतेने गोष्ट संपवली, “हित चिंतणाऱ्या मित्रांचा सल्ला जो मानत नाही, तो काठीवरून पडलेल्या कासवासारखा नाश पावतो.”
गप्प बसू न शकलेले कासव
ही गोष्ट काय शिकवते
कासव बिनडोक नाही. युक्ती त्याचीच आहे, आणि चांगली आहे: त्याला पंख नाहीत, म्हणून ते दोन जोड्या पंख उसने घेते. मित्र फक्त एक अट घालतात. ते लगेच ती मान्य करते, उडते, आणि काहीही न बदलणाऱ्या चार शब्दांपायी सगळे गमावते, तेही खूप खाली असलेल्या लोकांबद्दलच्या शब्दांपायी. मूळ ग्रंथ याला चंचलपणा म्हणतो: कोणाचा एखादा शेरा त्याला सोडून देता आला नाही. पतिव्रतेचा मुद्दा त्याहून साधा आहे. तुमचे भले चिंतणाऱ्या मित्रांना तो धोका दिसतो, जो स्वतःवर खूश असलेल्या तुम्हाला दिसत नाही, आणि त्यांचा इशारा हा त्यांच्या मदतीचाच भाग असतो. तिच्या स्वतःच्या नवऱ्याने तिचा इशारा मानला नाही, आणि समुद्राने अंडी नेली. विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री. इथे तो मित्राच्या अशा एका देणगीबद्दल आहे, जिला काही किंमत पडत नाही, आणि जी फेकून देणे सर्वांत सोपे असते. एका अधिकाऱ्याला त्याच्या विभागाच्या चौकशीसाठी बोलावले जाते. अशा अनेक चौकश्या पाहिलेला एक ज्येष्ठ सहकारी त्याला सांगतो: विचारले तेवढ्याचेच उत्तर दे. पण समितीचा एक शेरा अधिकाऱ्याला झोंबतो, आणि तो त्यावर लांबलचक उत्तर देतो. कंपनीतला एक मित्र एका माणसाला अधिक चांगली नोकरी देऊ करतो, एका अटीवर: पत्रावर सही होईपर्यंत कोणाला काही सांगू नकोस. पण तो माणूस एका मेजवानीत सगळ्यांना सांगून टाकतो, आणि सोमवारपर्यंत तो प्रस्ताव गायब होतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. समुद्राशी लढलेल्या टिटव्याच्या कथेत पतिव्रता ही गोष्ट सांगते.