पंचतंत्र · मित्रभेद
घुबडाकडे गेलेला हंस
घुबडाच्या रूपाने आलेला मृत्यू
आपला मित्र सिंहराजा पिंगलक आपल्याला मारणार आहे, असे संजीवक बैलाला आता खरे वाटू लागले होते. खोट्या मित्राची सेवा केली, म्हणून तो स्वतःलाच दोष देत होता. आपली चूक नेमकी सांगणारे सुभाषित त्याने दमनक कोल्ह्याला ऐकवले: अकालचर्या विषमा च गोष्ठी कुमित्रसेवा न कदापि कार्या । पश्याण्डजं पद्मवने प्रसुप्तं धनुर्विमुक्तेन शरेण भिन्नम् ॥ अवेळी भटकणे, धोकादायक संगत आणि खोट्या मित्राची सेवा: यांतले काहीच कधी करू नये. कमळवनात झोपलेल्या त्या पक्ष्याकडे पाहा: धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाने तो विंधला गेला. “ते कसे?” असे दमनकाने विचारले. तेव्हा खोटा मित्र आणि चुकीची वेळ मिळून कसा घात करतात, हे दाखवण्यासाठी संजीवकाने त्याला कमळवनातल्या पक्ष्याची गोष्ट सांगितली. एका वनात एक फार मोठे सरोवर होते. तिथे मदरक्त नावाचा एक हंस राहत होता. तो तिथे खूप वर्षे राहत आला होता, आणि तऱ्हेतऱ्हेच्या सुखांत दिवस घालवत होता. मग एके दिवशी एक घुबड त्याच्याकडे आले, आणि घुबडाबरोबर त्याचा मृत्यूही आला. “या निर्जन वनात तू कुठून आलास?” हंसाने त्याला विचारले.
घुबडाकडे गेलेला हंस
घुबडाची स्तुती
“तुझे गुण ऐकून आलो,” घुबड म्हणाले. गुणांच्या शोधात मी सगळी पृथ्वी फिरलो, ते म्हणाले, पण तुझ्याहून अधिक गुणी कोणी भेटले नाही. म्हणूनच तर इथे आलो. त्वया सह मयावश्यं सख्यं कार्यम् इहादरात् । अपवित्रम् अपि प्राप्य गङ्गां याति पवित्रताम् ॥ तुझ्याशी इथे मी आदराने मैत्री करायलाच हवी: अपवित्र गोष्टसुद्धा गंगेला मिळाली की पवित्र होते. घुबड त्याच सुरात पुढे बोलत राहिले. विष्णूच्या हातातला शंख म्हणजे खरे तर नुसते हाड, ते म्हणाले, तरी जग त्याला पवित्र मानते. थोरांच्या संगतीने कोणाचा मान वाढत नाही? हंस भुलला. “मित्रा,” तो म्हणाला, “या रम्य वनात, या मोठ्या सरोवरावर, माझ्याबरोबर तुला हवे तसे राहा.” मग ते दोघे पक्षी मैत्रीत आणि खेळात दिवस घालवू लागले. मग एके दिवशी घुबड म्हणाले, “मी घरी जातो, माझ्या स्वतःच्या ठिकाणी. त्याचे नाव पद्मवन, म्हणजे कमळवन. माझा तुला काही उपयोग असेल, माझ्याबद्दल थोडे जरी प्रेम असेल, तर माझा पाहुणा म्हणून तू यायलाच हवेस.” एवढे बोलून ते घरी गेले.
घुबडाकडे गेलेला हंस
पद्मवनाची भेट
दिवस गेले, आणि हंस विचार करू लागला. “इथेच राहून मी म्हातारा झालो, आणि दुसरी एकही जागा मला ठाऊक नाही. आता माझ्या लाडक्या मित्राकडे, घुबडाकडे, जावे. तिथे फिरायला नवी ठिकाणे मिळतील, आणि खायला तऱ्हेतऱ्हेचे नवे अन्न.” म्हणून तो घुबडाला भेटायला निघाला. आधी पद्मवनात घुबड त्याला कुठेच सापडेना. बारकाईने शोधल्यावर अखेर ते एका खडबडीत ढोलीत अंग चोरून बसलेले दिसले, कारण घुबडाला दिवसा दिसत नाही. “मित्रा, बाहेर ये, बाहेर ये!” हंसाने हाक मारली. “मी तुझा लाडका मित्र हंस. तुला भेटायला आलो आहे.” “मी दिवसा बाहेर पडत नाही,” घुबडाने उत्तर दिले. “सूर्य मावळला की भेटू.” म्हणून हंस बराच वेळ वाट पाहत थांबला, आणि रात्री घुबडाला भेटला. दोघांनी एकमेकांची नेहमीची खुशाली विचारली. मग प्रवासाने थकलेला हंस होता तिथेच, घुबडाच्या घरट्याशेजारी, झोपी गेला. त्याच सरोवरापाशी व्यापाऱ्यांच्या एका मोठ्या तांड्याने मुक्काम केला होता. पहाटे तांड्याचा प्रमुख उठला, आणि त्याने कूच करण्यासाठी शंख फुंकायला सांगितले. नेमके त्याच क्षणी घुबडाने मोठा, कर्कश घूत्कार केला, आणि ते नदीकाठच्या एका बिळात सटकले. घरट्याशेजारी झोपलेला हंस जागचा हलला नाही. निघताना कानी पडलेला तो घूत्कार तांड्याच्या प्रमुखाला अपशकुन वाटला, आणि तो धास्तावला. त्याने आपल्या एका धनुर्धराला त्या आवाजाच्या दिशेने धाडले. तो केवळ आवाजावरून नेम धरू शकत असे. त्याने आपले दणकट धनुष्य सज्ज केले, बाण कानापर्यंत ओढला, आणि सोडला. अशा रीतीने घुबडाच्या घरट्याशेजारी उतरलेला हंस मारला गेला. “म्हणून मी म्हणतो,” संजीवकाने गोष्ट संपवली, “अवेळी भटकणे, धोकादायक संगत आणि खोट्या मित्राची सेवा कधीच करू नये.”
घुबडाकडे गेलेला हंस
ही गोष्ट काय शिकवते
संजीवकाचे सुभाषित तीन चुका सांगते, आणि हंस तिन्ही करतो. स्तुती करत आलेल्या एका परक्याला तो मित्र मानतो. म्हातारपणी स्वतःचे सरोवर सोडून तो त्या मित्राच्या जगात जातो, जिथल्या वेळा त्याला ठाऊक नसतात. आणि ज्याच्या सवयी आपल्यासारख्या नाहीत, अशा जिवाशेजारी तो झोपतो. गोष्टीत घुबड काहीही दुष्टपणा करत नाही. ते कसलाही डाव रचत नाही. तरीही मूळ ग्रंथ म्हणतो, की हंसाचा मृत्यू घुबडाच्या रूपाने त्याच्याकडे आला. धोका मैत्रीतच होता, मित्राच्या मनात काय होते त्यात नव्हे. विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री, आणि इथे प्रश्न आहे मित्र निवडण्याचा. निवृत्तीला आलेल्या एका बँक कारकुनाची एक इस्टेट एजंट स्तुती करतो: माझ्या ओळखीत तुमच्याइतका हुशार माणूस दुसरा नाही. कारकून बँक सोडतो, एजंटच्या पेढीत जातो, आणि तिथल्या कागदांवर सह्या करतो. कर अधिकारी येतात तेव्हा एजंट कामानिमित्त बाहेरगावी असतो. सह्या कारकुनाच्या, म्हणून चौकशी त्याचीच होते. किंवा एका शिक्षकाच्या कुटुंबाला एक श्रीमंत शेजारी जवळ करतो: शनिवार-रविवारच्या सहली, एक क्लब, आणि बरोबरीने राहण्यासाठी काढलेले कर्ज. शेजाऱ्याचा धंदा बुडतो, तेव्हा तो दुसऱ्या शहरात मुलाच्या घरी राहायला जातो. शिक्षकाच्या वाट्याला उरते ते कर्ज. संजीवक आपल्या धन्याला घुबडाच्या जागी पाहतो. वाचकाच्या मात्र कदाचित एक गोष्ट लक्षात येईल. पडलेला चेहरा आणि विश्वासाचे गुपित घेऊन आता त्याची गोष्ट ऐकणारा मित्र म्हणजे तोच कोल्हा, ज्याने त्याला प्रथम या दरबारात आणले होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.