पंचतंत्र · मित्रभेद
इंद्राचा पोपट
मृत्यूपासून लपता येत नाही
एका मुलीला एका ब्राह्मणाच्या मुलाशी लग्न लावून देण्यात आले होते, आणि तो मुलगा साप होता. तिच्या वडीलधाऱ्यांना तिला त्याच्यापासून सोडवून न्यायचे होते. तिने नकार दिला. दैवाने ठरवलेले बदलता येत नाही, हे त्यांना दाखवण्यासाठी तिने एक सुभाषित ऐकवले, आणि त्यामागची गोष्ट सांगितली: कृतान्तविहितं कर्म यद्भवेत्पूर्वनिर्मितम् । न शक्यमन्यथा कर्तुं पुष्पकस्य सुरैर्यथा ॥ दैवाने ठरवलेले, फार आधीच घडवून ठेवलेले कर्म बदलता येत नाही, जसे पुष्पकाच्या बाबतीत देवांना कळले. देवांचा राजा इंद्र याचा पुष्पक नावाचा एक पोपट होता. तो देखणा होता, मोहक होता, आणि शास्त्रांचे आणि धर्मग्रंथांचे इतके ज्ञान असूनही त्याची बुद्धी बोथट झाली नव्हती. एके दिवशी तो महान इंद्राच्या तळहातावर बसला होता. त्या स्पर्शाने सुखावून तो नाना प्रकारची सुभाषिते म्हणत होता. तेवढ्यात आपल्या ठरलेल्या वेळी यम, मृत्यूची देवता, इंद्राच्या सेवेला आला. त्याला पाहताच पोपट बाजूला सरकला. “त्याला पाहून तू बाजूला का सरकलास?” सगळ्या देवांनी विचारले. “तो प्रत्येक जिवाचा घात करतो,” पोपट म्हणाला. “मग मी त्याच्यापासून दूर का सरकू नये?” त्याची भीती घालवायला सगळे देव यमाला म्हणाले, “आमच्यासाठी या पोपटाला मारू नकोस.” “मला यातले काही ठाऊक नाही,” यम म्हणाला. “इथे धनी काळ आहे.” म्हणून पोपटाला घेऊन ते काळाकडे गेले. काळ ही यमाहून वेगळी शक्ती. तीच विनंती त्यांनी काळाला केली. काळाने त्यांना तिसऱ्याकडे पाठवले. “याविषयी मृत्यूला ठाऊक आहे,” तो म्हणाला. “त्याच्याशी बोला.” पोपट अजून त्यांच्यातच असताना त्यांनी तसे केले, आणि मृत्यूला नुसते पाहताच पोपटाने प्राण सोडले. देव हबकले. “याचा अर्थ काय?” त्यांनी यमाला विचारले. “मृत्यूला नुसते पाहूनच याचा मृत्यू व्हावा, हे ठरलेले होते,” यम म्हणाला. हे ऐकून देव आपापल्या घरी गेले. “म्हणून मी म्हणते,” मुलीने गोष्ट संपवली, “दैवाने ठरवलेले बदलता येत नाही.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बलभद्राने सांगितलेल्या, सापाशी लग्न केलेल्या मुलीच्या गोष्टीत ती मुलगी आपल्या वडीलधाऱ्यांना ही गोष्ट सांगते. ही गोष्ट काय शिकवते, याचा विचार ही गोष्ट ज्या कथेत येते, त्या कथेसोबत, “सापाशी लग्न केलेली मुलगी” या भागात केला आहे.