पंचतंत्र · मित्रभेद
झाडातला साक्षीदार
बापाहून हीन मुलगा
“माकडे आणि काजवा” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. करटक कोल्ह्याने आपला सहकारी कोल्हा दमनक याला सांगितले होते, की तुला उपदेश करणे वाया आहे. आता तो त्याहीपुढे गेला. ज्ञानी लोक मुलांचे चार प्रकार मानतात, तो म्हणाला. एकात आईचे गुण असतात, एक बापाच्या बरोबरीचा असतो, आणि एक बापालाही मागे टाकतो. चौथा बापाहूनही खाली जातो; तो अधमांतला अधम. “तू नक्कीच या चौथ्या प्रकारचा आहेस,” तो म्हणाला. दुसरे एक सुभाषित म्हणते: मुलगा दूरदृष्टीच्या शहाणपणाने, धनाने किंवा बळाने घराण्याचा भार वाहतो, तेव्हाच आईने त्याला खऱ्या अर्थाने जन्म दिलेला असतो. “एक सुभाषित तुला अगदी चपखल बसते,” करटक म्हणाला: धर्मबुद्धिरबुद्धिश्च द्वावेतौ विदितौ मम । तनयेनातिपाण्डित्यात्पिता धूमेन मारितः ॥ धर्मबुद्धी, ज्याची बुद्धी धर्मावर, आणि अबुद्धी, ज्याला बुद्धीच नाही: या दोघांनाही मी ओळखतो. मुलाच्या अतिशहाणपणामुळे बापाचा धुराने जीव गेला. “ते कसे?” दमनकाने विचारले. तेव्हा करटकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. अतिशहाणपणा स्वतःच्याच घराण्याचा नाश करतो, हे त्याला दाखवायचे होते.
झाडातला साक्षीदार
परदेशात सापडलेले धन
एका नगरात दोन मित्र राहत होते. दोघेही व्यापाऱ्यांचे मुलगे. एकाचे नाव धर्मबुद्धी. दुसरा दुष्टबुद्धी; सुभाषित त्यालाच अबुद्धी म्हणते. पैसा कमवायला दोघे दूरच्या देशी गेले. तिथे दैवयोगाने धर्मबुद्धीला एक घडा सापडला. त्यात हजार दिनार होते: कुण्या साधुपुरुषाने फार पूर्वी पुरून ठेवलेली सोन्याची नाणी. त्याने दुष्टबुद्धीशी विचारविनिमय केला, आणि ज्यासाठी आलो ते मिळाले, आता घरी परतावे, असे दोघांनी ठरवले. म्हणून ते दोघे बरोबरच परत निघाले. आपल्या नगराजवळ आल्यावर धर्मबुद्धी म्हणाला, “मित्रा, यातला अर्धा वाटा तुझा. तो घे. आता घरी आलोच आहोत, तर मित्रांपुढे आणि शत्रूंपुढेही आपल्याला थाटात राहता येईल.” पण दुष्टबुद्धीचे मन कुटिल होते, आणि त्याचे लक्ष स्वतःच्या फायद्यावर होते. “मित्रा,” तो म्हणाला, “हा पैसा जोपर्यंत आपल्या दोघांचा मिळून आहे, तोपर्यंत आपली मैत्री अभंग राहील. आपण प्रत्येकी शंभर घेऊ, बाकीचे पुरून ठेवू, आणि घरी जाऊ. या पैशाचे पुढे काय होते, त्यावरून आपल्या प्रामाणिकपणाची परीक्षा होईल.” धर्मबुद्धी स्वभावाने सरळ होता. त्या बोलण्यात दडलेला डाव त्याला दिसला नाही. तो कबूल झाला. दोघांनी थोडे थोडे पैसे घेतले, बाकीचे जपून जमिनीत लपवले, आणि ते नगरात शिरले.
झाडातला साक्षीदार
सहाशे बरे
दुष्टबुद्धीला उधळपट्टीचा नाद होता, आणि नशीबही त्याला साथ देत नव्हते. लवकरच त्याचा वाटा संपला. म्हणून त्याने धर्मबुद्धीसोबत आणखी प्रत्येकी शंभरची वाटणी केली. वर्षभरात तेही त्याच वाटेने गेले. मग त्याने हिशेब मांडला. “त्याच्याबरोबर आणखी प्रत्येकी शंभर वाटून घेतले, तर उरलेले चारशे चोरले तरी त्यांचा काय उपयोग? त्यापेक्षा आत्ताच सहाशे चोरलेले बरे.” म्हणून तो एकटाच गेला, पैसे काढून घेतले, आणि वरची जमीन सारखी करून ठेवली. महिनाभराने तो आपणहून धर्मबुद्धीकडे गेला. “मित्रा, उरलेले आपण निम्मे निम्मे वाटून घेऊ.” दोघे त्या जागी गेले, आणि खणू लागले. पैसे काही दिसेनात, तेव्हा दुष्टबुद्धीच निर्लज्जपणे आधी बोलला. रिकाम्या घड्याने स्वतःचे डोके बडवत तो ओरडला, “कुठे गेले ते पैसे? धर्मबुद्धी, तूच ते चोरले असणार. माझा अर्धा वाटा मला दे, नाहीतर मी हे प्रकरण राजाच्या न्यायसभेत नेईन.” “नीचा, असे बोलू नकोस,” धर्मबुद्धी म्हणाला. “मी धर्मबुद्धी आहे. चोरी माझ्या स्वभावात नाही. सुभाषित म्हणते ना:” मातृवत्परदाराणि परद्रव्याणि लोष्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतानि वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ॥ ज्यांची बुद्धी धर्मावर असते, ते परस्त्रीकडे आईसारखे पाहतात, आणि परक्याच्या धनाकडे मातीच्या ढेकळासारखे. सगळ्या जिवांकडे ते स्वतःसारखे पाहतात.
झाडातला साक्षीदार
साक्षीला वनदेवता
भांडत भांडतच दोघे न्यायसभेत गेले, आणि पैसे चोरीला गेल्याचे त्यांनी सांगितले. न्यायाधीशांनी दोघांनाही दिव्य करायची आज्ञा दिली. दुष्टबुद्धीने हरकत घेतली. शहाण्यांचा नियम असा आहे, तो म्हणाला, की लेखी दस्त नसेल आणि साक्षीदारही नसेल, तेव्हाच दिव्याचा आधार घ्यायचा. आणि त्याच्याकडे साक्षीदार होता: दोघांपैकी प्रामाणिक कोण, ते वनदेवता सांगेल. “बरोबर बोललास,” न्यायाधीश म्हणाले. अगदी हलक्या जातीचा साक्षीदार असला, तरी दिव्य करणे अयोग्य ठरते; मग वनदेवता साक्षीला असेल, तर विचारायलाच नको. “आम्हालाही फार कुतूहल आहे. उद्या सकाळी तुम्ही दोघे आमच्याबरोबर रानाच्या त्या भागात यायचे.” त्यांनी दोघांकडून जामीन घेतला, आणि त्यांना घरी पाठवले. घरी गेल्यावर दुष्टबुद्धीने बापाची मदत मागितली. “बाबा, ते दिनार माझ्या मुठीत आहेत. त्यासाठी फक्त तुमचा एक शब्द हवा. जिथे मी धन खणून काढले, त्या जागेजवळ एक शमीचे झाड आहे. आज रात्री त्याच्या ढोलीत मी तुम्हाला लपवून ठेवतो. सकाळी न्यायाधीशांसमोर तुम्हाला माझे साक्षीदार व्हायलाच हवे.” “बाळा, आपण दोघेही बुडालो,” बाप म्हणाला. “ही काही युक्ती नव्हे. शहाणा माणूस युक्तीतला फायदा पाहतो, तसाच तिच्यातला धोकाही तोलतो. एकदा एका मूर्ख बगळ्याच्या डोळ्यांदेखत मुंगसांनी बगळ्यांना खाल्ले.” “ते कसे?” दुष्टबुद्धीने विचारले, आणि बापाने त्याला बगळे, साप आणि मुंगूस यांची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते. दुष्टबुद्धीने बापाचा इशारा झिडकारला. त्या रात्री त्याने बापाला, कोणाला दिसणार नाही असे, त्या झाडाच्या ढोलीत बसवले.
झाडातला साक्षीदार
ढोलीतून आलेला आवाज
सकाळी दुष्टबुद्धीने स्नान केले, आणि धुतलेले स्वच्छ वस्त्र नेसले. पुढे धर्मबुद्धी आणि बरोबर न्यायाधीश, असा तो शमीच्या झाडापाशी आला. तिथे तो खणखणीत आवाजात म्हणाला. “सूर्य आणि चंद्र, वारा आणि अग्नी, आकाश, पृथ्वी आणि जल, हृदय आणि यम: माणसाने काय केले, ते यांना ठाऊक असते. तसेच दिवस आणि रात्र, दोन्ही संध्या, आणि धर्म यांनाही. हे भगवती वनदेवते, आम्हा दोघांपैकी चोर कोण, ते सांग.” शमीच्या ढोलीतून त्याच्या बापाचा आवाज आला: “सज्जनहो, ते धन धर्मबुद्धीने घेतले.” राजाच्या सगळ्या माणसांनी ते ऐकले, आणि आश्चर्याने त्यांचे डोळे विस्फारले. चोरीबद्दल धर्मबुद्धीला कोणती शिक्षा व्हायला हवी, याचा ते धर्मशास्त्रांनुसार विचार करू लागले. तो विचार चालू असतानाच धर्मबुद्धीने ढोलीत सरपण भरले, आणि ते पेटवून दिले. ढोली जळू लागली, तसा दुष्टबुद्धीचा बाप ढोलीतून बाहेर आला: अर्धवट होरपळलेला, डोळे फुटलेले, केविलवाणा आक्रोश करत. “महाशय, हे काय?” सगळ्यांनी विचारले. “ही सगळी दुष्टबुद्धीची करणी आहे,” तो म्हणाला. मग राजाच्या माणसांनी दुष्टबुद्धीला त्याच शमीच्या एका फांदीला फाशी दिले. त्यांनी धर्मबुद्धीची प्रशंसा केली, आणि राजाची मर्जी आणि आणखीही बरेच काही देऊन त्याचा सन्मान केला. “म्हणून मी म्हणतो,” करटकाने गोष्ट संपवली, “मुलाच्या अतिशहाणपणामुळे बापाचा धुराने जीव गेला.”
झाडातला साक्षीदार
ही गोष्ट काय शिकवते
दुष्टबुद्धी प्रत्येक पावलावर हुशार आहे, आणि शेवटचे सोडून त्याचे प्रत्येक पाऊल यशस्वी होते. त्याचा घात करतो तो त्याच्या योजनेचा पसारा. सहाशे दिनार हाती ठेवायला त्याला एक थाप, एक न्यायसभा, एक देवता आणि झाडात बसवलेला स्वतःचा बाप लागतो. यातला प्रत्येक दुवा टिकलाच पाहिजे. बापाला हे क्षणात दिसते. तो पुढे बगळ्यांची जी गोष्ट सांगतो, ती याच मुद्द्यासाठी: युक्तीचा फायदा पाहताना तिच्यातला धोकाही तोलावा. देवता असल्याचा दावा करणाऱ्या आवाजाशी धर्मबुद्धी वाद घालत नाही; बलभद्राने साधूची कुटी पेटवली, तशी तो ढोली पेटवतो. आणि गोष्ट शेवटपर्यंत कठोरच राहते: ज्या बापाने या योजनेविरुद्ध इशारा दिला, तोच जळतो. विषय आहेत विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक, आणि अर्थ, म्हणजे पैसा. लक्ष ठेवायची चाल पहिलीच: मैत्रीसाठी म्हणून पैसा न वाटता एकत्र ठेवणे. दोन भावांना वडिलांचे दुकान आणि बँकेतली रोकड वारशाने मिळते. मोठा भाऊ सुचवतो, की खाते त्याच्याच नावावर ठेवू, म्हणजे कुटुंब एकत्र राहील. दहा वर्षांनी धाकटा आपला अर्धा वाटा मागतो, तेव्हा खाते जवळजवळ रिकामे असते. जे मिळून आहे, ते वेळीच आणि कागदावर वाटून घेणे हा अविश्वास नव्हे. त्याने मैत्रीची परीक्षा घ्यायची वेळच येत नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मुलांच्या प्रकारांविषयीची करटकाची सुभाषिते आणि न्यायसभेत म्हटलेली सुभाषिते केवळ आशयाने दिली आहेत, आणि त्यांतले एक गाळले आहे. हेर्टेल यांच्या पाठात दुष्टबुद्धीला पापबुद्धी असेही म्हटले आहे; इथे त्याला एकच नाव दिले आहे. हे विवेचन दुष्टबुद्धीच्या बापाने सांगितलेल्या बगळे, साप आणि मुंगूस यांच्या गोष्टीचेही आहे.