पंचतंत्र · मित्रभेद
झाडावर चढलेला सुतार
हंसांनी वेढलेले गिधाड
“सिंहाच्या दरबारातला गवत खाणारा” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. संजीवक बैलाने उंटाची गोष्ट संपवली, आणि आता ती स्वतःच्या परिस्थितीला लावली. “मित्रा,” तो दमनक कोल्ह्याला म्हणाला, “क्षुद्र जिवांनी वेढलेला हा राजा आपल्या आश्रितांचे काहीच भले करत नाही. हंसांनी वेढलेले गिधाड राजा असलेले परवडले, पण गिधाडांनी वेढलेला हंस राजा नको. गिधाडांचे कोंडाळे धन्यात इतके दोष रुजवते, की त्यातच त्याचा नाश होतो. म्हणून पहिल्या प्रकारचा राजा निवडावा. दुष्टांच्या बोलण्यावर चालणाऱ्या राजाला स्वतःच्या बुद्धीने काही तोलता येत नाही. म्हणतातच:” येन ते जम्बुकः पार्श्वे तीक्ष्णतुण्डश्च वायसः । तेनाहं वृक्षमारूढः परिवारो न शोभनः ॥ तुझ्या बाजूला कोल्हा आहे, आणि तीक्ष्ण चोचीचा कावळा. म्हणून मी झाडावर चढलो आहे. तुझी संगत चांगली नाही. “ते कसे?” असे दमनकाने विचारले. तेव्हा हलक्या जिवांनी घेरलेला राजा भरवशाचा मित्र नसतो, हे दाखवण्यासाठी संजीवकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात देवगुप्त नावाचा एक सुतार राहत होता. रोज वाटेसाठी शिदोरी बांधून तो बायकोबरोबर जंगलात जाई, आणि तिथे अंजनाचे मोठमोठे ओंडके तोडी. त्या जंगलात विमल नावाचा एक सिंह राहत होता. मांसावर जगणारे त्याचे दोन अनुयायी होते, एक कोल्हा आणि एक कावळा.
झाडावर चढलेला सुतार
सिंहाची पंगत
एके दिवशी सिंह एकटाच जंगलात फिरत असताना त्याची सुताराशी गाठ पडली. तो भयंकर सिंह पाहून सुताराने स्वतःला मेलेलाच समजले. किंवा कदाचित ते प्रसंगावधान होते: बलवानाशी गाठ पडली, तर सरळ त्याच्यापाशी जाणे हाच सर्वांत सुरक्षित मार्ग. काहीही असो, तो थेट सिंहाकडे चालत गेला, आणि नमस्कार करून म्हणाला, “ये, ये, मित्रा! आज तुला माझेच जेवण जेवायला हवे. तुझ्या वहिनीने आणले आहे.” “भल्या माणसा,” सिंह म्हणाला, “ते काही माझे अन्न नव्हे. मी मांस खातो. तरी तू एवढ्या प्रेमाने देतो आहेस, तर थोडे चाखून पाहतो. पदार्थ आहे तरी कसला?” मग सुताराने सिंहाला तऱ्हेतऱ्हेची गोड पक्वान्ने पोट भरेपर्यंत खाऊ घातली. सिंहाला उपकार वाटले. त्याने सुताराला अभय दिले, आणि जंगलात मोकळेपणाने वावरायची मुभा दिली. मग सुताराने एक अट घातली. “मित्रा, तू रोज इथे यायचेस. पण एकटाच ये. माझ्याजवळ दुसऱ्या कोणालाही आणू नकोस.” असे दोघांचे दिवस मैत्रीत जाऊ लागले. रोज अशी उत्तम पक्वान्ने मिळू लागल्यावर सिंहाने शिकार सोडून दिली. त्यामुळे कोल्हा आणि कावळा उपाशी राहू लागले, कारण ते दुसऱ्याच्या नशिबावर जगत होते. ते सिंहाकडे गेले, आणि त्यांनी विचारले, “स्वामी, आपण रोज कुठे जाता? आणि परत येता तेव्हा एवढे खूश का असता? आम्हाला सांगावे.” “मी कुठेच जात नाही,” सिंह म्हणाला. पण त्यांनी मोठ्या अदबीने आग्रह धरला, आणि शेवटी त्याने सांगून टाकले. “माझा एक मित्र रोज या जंगलात येतो. त्याची बायको उत्तम पक्वान्ने करते, आणि मैत्रीखातर मी ती खातो.”
झाडावर चढलेला सुतार
झाडावर
“मग आपण तिथे जाऊ,” ते म्हणाले. “त्या सुताराला मारू, आणि त्याच्या रक्तामांसावर बरेच दिवस पोट भरू.” सिंहाने ते साफ धुडकावले. “मी त्याला अभय दिले आहे,” तो म्हणाला. “त्याच्याविरुद्ध असली घाणेरडी गोष्ट कोणी मनात तरी कशी आणू शकतो? पण तुमच्यासाठीही त्याच्याकडून एखादे खास पक्वान्न मी मिळवून आणीन.” हे दोघांनी मान्य केले. मग तिघे सुताराकडे निघाले. ते अजून दूर असतानाच सुताराला सिंह येताना दिसला, आणि त्याच्याबरोबर त्याची दुष्ट संगतही, कोल्हा आणि कावळा. “हे काही माझ्या भल्याचे लक्षण नाही,” त्याने विचार केला. तो लगेच एका झाडावर चढला, आणि त्याची बायकोही त्याच्याबरोबर चढली. सिंह जवळ आला. “भल्या माणसा,” तो म्हणाला, “मला येताना पाहून तू झाडावर का चढलास? मी आहे, तुझा मित्र विमल सिंह. घाबरू नकोस.” सुतार होता तिथेच राहिला, आणि कोल्ह्याच्या आणि कावळ्याच्या त्या श्लोकानेच त्याने सिंहाला उत्तर दिले. “म्हणून मी म्हणतो,” संजीवकाने गोष्ट संपवली, “क्षुद्र जिवांनी वेढलेला राजा आपल्या आश्रितांचे काहीच भले करत नाही.”
झाडावर चढलेला सुतार
ही गोष्ट काय शिकवते
संजीवकाचा मुद्दा सल्लामसलतीविषयी आहे, आणि तो सिंह दुष्ट आहे असा नाही. विमल आपला शब्द पाळतो. तो उपकार जाणतो, मित्राला मारायला नकार देतो, आणि झाडाकडे चालत येतो तेव्हाही त्याच्या मनात काही वाईट नसते. धोका आहे तो त्याच्या संगतीत. त्याच्या जिवावर जगणाऱ्या दोघांपासून त्याला गुपित राखता आले नाही, आणि तो त्यांना बरोबर घेऊन आला. अशा राजाच्या वचनाची किंमत त्याचे अनुयायी ठेवू देतील तेवढीच. सिंहाने एकटे यावे, एवढी एकच अट सुताराने घातली होती. सिंह इतरांना घेऊन आला, तेव्हा त्याच्या मनात काय आहे ते ऐकायला सुतार थांबला नाही. त्याने सिंहाची पारख त्याच्या शेजारून चालणाऱ्या जिवांवरून केली. विषय आहे मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत: राज्यकर्ता ज्यांचे ऐकतो, त्या कोंडाळ्याइतकाच तो चांगला असतो. एक पुरवठादार एका पेढीच्या मालकाशी वर्षानुवर्षे नुसत्या शब्दावर व्यवहार करत आला आहे. मालक एक नवा व्यवस्थापक नेमतो. पुरवठादारांना पिळून काढण्याबद्दल त्याची ख्याती आहे. आता पुरवठादार लेखी मागणीपत्र आणि आगाऊ पैसे मागू लागतो. यात व्यक्तिगत काही नाही: मालक बदललेला नाही, पण त्याच्या शेजारी बसणारी माणसे बदलली आहेत. शेवटी आणखी एक मेख आहे. संजीवक सिंहाच्या कोल्ह्याची गोष्ट सांगतो, आणि ती सांगतो एका कोल्ह्यालाच. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.