पंचतंत्र · मित्रभेद
कावळीण आणि सोन्याची साखळी
झाडातला नाग
सिंह राजा पिंगलक आणि त्याचा मित्र संजीवक बैल यांची ताटातूट करायचा दमनक कोल्ह्याचा बेत होता. हे तुझ्या ताकदीबाहेरचे आहे, असे दुसरा कोल्हा करटक म्हणाला, तेव्हा दमनकाने एका श्लोकाने उत्तर दिले: उपायेन हि तत्कुर्याद्यन्न शक्यं पराक्रमैः । काक्या कनकसूत्रेण कृष्णसर्पो निपातितः ॥ जे पराक्रमाने साधत नाही, ते युक्तीने साधावे: एका कावळिणीने सोन्याची साखळी वापरून काळ्या नागाला लोळवले. हे पटवून देण्यासाठी त्याने करटकाला ही गोष्ट सांगितली. एका ठिकाणी एक मोठे वडाचे झाड होते, आणि त्यावर एका कावळ्याने आणि त्याच्या बायकोने घरटे बांधले होते. पण एक काळा नाग खोडातल्या ढोलीतून वर चढून येई, आणि त्यांची पिले अंड्यातून बाहेर येताच खाऊन टाकी. यामुळे कावळा मनातून खचला होता. तरीही जुना, ओळखीचा वड सोडून दुसरे झाड शोधायला त्याचे मन धजत नव्हते. शेवटी कावळीण नवऱ्याच्या पाया पडली. “स्वामी, या दुष्ट नागाने माझी कितीतरी पिले खाल्ली. हे दुःख मला सहन होत नाही. मला दुसरीकडे गेलेच पाहिजे. आपण दुसऱ्या एखाद्या झाडाचा आसरा घेऊ.” मुलांवरच्या मायेसारखी दुसरी माया नाही, असे ती म्हणाली. आणि ज्याचे शेत नदीकाठी आहे, ज्याची बायको परपुरुषाची संगत धरते, किंवा ज्याच्या घरात साप आहे, त्याच्या मनाला कधीच शांती नसते. “आपण जिवाच्या धोक्यात राहत आहोत.”
कावळीण आणि सोन्याची साखळी
मित्राचा सल्ला
कावळा फार व्याकूळ झाला. “प्रिये, आपण या झाडावर फार दिवस राहिलो आहोत. ते आपल्याला सोडता येणार नाही. हरीण घोटभर पाणी आणि घासभर गवत यांवर कुठेही जगू शकेल. तरी ज्या वनात ते जन्मले, तिथे अपमान झाला तरी ते वन सोडत नाही.” आणि तो पुढे म्हणाला, “शिवाय, हा दुष्ट कितीही बलाढ्य शत्रू असला, तरी काहीतरी युक्ती करून मी त्याला मारीन.” “त्याचे विष जीवघेणे आहे,” कावळीण म्हणाली. “तुम्ही त्याचे काय वाकडे करणार?” “त्याचे वाकडे करण्याची ताकद माझ्यात स्वतःत नसेलही,” कावळा म्हणाला. “पण माझे काही मित्र विद्वान आहेत, नीतिशास्त्रात निष्णात आहेत. मी त्यांच्याकडे जाईन, आणि असा उपाय घेऊन येईन, की लवकरच या दुष्टाचा शेवट होईल.” तो रागाच्या भरात असे म्हणाला, आणि लगेच दुसऱ्या एका झाडाकडे गेला. त्या झाडाच्या बुंध्याशी त्याचा जिवलग मित्र, एक कोल्हा, राहत होता. कावळ्याने कोल्ह्याला अदबीने बाहेर बोलावले, आणि स्वतःचे सगळे दुःख त्याला सांगितले. “मित्रा, यावर काय करायला हवे, तुला काय वाटते? आमची पिले मारली जाणे, म्हणजे माझा आणि माझ्या बायकोचा मृत्यूच.” “मी विचार केला आहे,” कोल्हा म्हणाला. “तू काळजी करू नकोस. तो दुष्ट काळा नाग स्वतःच्या क्रूरपणामुळे मरणाच्या दारात उभा आहे. आपले वाईट करणाऱ्यांचे वाईट करायचा विचारही कधी मनात आणू नये. नदीकाठी वाढलेल्या झाडांसारखे ते आपोआप कोसळतात.” हा कोल्ह्याचा मुद्दा होता, आणि तो सिद्ध करण्यासाठी त्याने एका बगळ्याची आणि खेकड्याची गोष्ट सांगितली. ती गोष्ट पुढे येते. ती संपल्यावर कावळ्याने त्याला पुन्हा नागाच्या विषयाकडे आणले. “मित्रा, हा दुष्ट नाग मरेल कसा, ते मला सांग.”
कावळीण आणि सोन्याची साखळी
सोन्याची साखळी
“एखादा मोठा सरदार राहतो, अशा ठिकाणी जा,” कोल्हा म्हणाला. “तिथे एखाद्या बेसावध श्रीमंत माणसाची सोन्याची साखळी किंवा हार उचल. ती वस्तू नागाच्या ढोलीत टाक. ती परत न्यायला लोक येतील, तेव्हा नाग मारला जाईल.” लगेच कावळा आणि कावळीण उडाले, आणि मनाला येईल तिकडे गेले. कावळीण एका सरोवरापाशी आली. तिने इकडेतिकडे पाहिले, तर राजाच्या अंतःपुरातल्या स्त्रिया पाण्यात खेळत होत्या. त्यांनी आपल्या सोन्याच्या साखळ्या, मोत्यांचे हार, वस्त्रे आणि दागिने काठाजवळ काढून ठेवले होते. कावळिणीने त्यांतली एक सोन्याची साखळी उचलली, आणि ती स्वतःच्या झाडाकडे निघाली. त्या स्त्रियांच्या सेवेत राजाची माणसे होती, अंतःपुराचे कारभारी आणि खोजे. साखळी पळवली जात आहे, हे त्यांनी पाहिले. त्यांनी लाठ्या उचलल्या आणि ते तिच्या पाठोपाठ धावले. कावळिणीने ती साखळी नागाच्या ढोलीत टाकली, आणि खूप दूर जाऊन ती वाट पाहत बसली. राजाची माणसे झाडावर चढली, तर ढोलीत तो काळा नाग होता. त्यांनी लाठ्यांनी झोडपून त्याला ठार केले, सोन्याची साखळी परत घेतली, आणि ते आपल्या वाटेने निघून गेले. तेव्हापासून कावळा आणि त्याची बायको निर्धास्तपणे राहू लागले. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “जे पराक्रमाने साधत नाही, ते युक्तीने साधावे.”
कावळीण आणि सोन्याची साखळी
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे बुद्धी, म्हणजे बळाविरुद्ध चातुर्य. ज्याच्या दंशाने मृत्यू ठरलेला, अशा नागाशी कावळा लढू शकत नाही, आणि तो जागा सोडायलाही तयार नाही. म्हणून त्याला असे बळ हवे, जे त्याचे स्वतःचे नाही. ही युक्ती ते बळ राजाच्या माणसांकडून उसने घेते. त्यांचे नागाशी काहीच वैर नाही, आणि आपल्याला कोणी वापरून घेतले, हे त्यांना कधीच कळत नाही. त्यांना त्यांची साखळी परत हवी आहे, आणि नाग आडवा येतो. दुर्बळ जिंकतो, तो शत्रूला दुसऱ्या कोणाची तरी डोकेदुखी बनवून. हे जमते ते दोन गोष्टींमुळे. कावळा सल्ला घ्यायला नीतिशास्त्र जाणणाऱ्या मित्राकडे जातो. आणि दुष्ट आपोआप कोसळतात, एवढे सांगून तो मित्र थांबत नाही. तो उपाय सांगतो. त्या उपायाला ताकद अजिबात लागत नाही; लागते ती फक्त योग्य जागी टाकलेली एक साखळी. दमनकाच्या तोंडी ही गोष्ट दुधारी ठरते. कावळ्याचा शत्रू पिलांचा जीव घेणारा आहे. दमनकाचा शत्रू आहे एक बैल. त्याने राजाची मर्जी मिळवली आहे, पण राजाचे काहीही वाईट केलेले नाही. युक्ती तीच, पण कारण वेगळे. एका छोट्या पुरवठादार बाईचे पैसे एका मोठ्या ग्राहक कंपनीकडे थकले आहेत. कंपनी पैसे देत नाही, आणि खटला कितीही वर्षे चालला तरी ती दमणार नाही. भांडत बसण्याऐवजी ती स्वतःची कागदपत्रे त्या कंपनीच्याच लेखापरीक्षकांकडे पाठवते. थकलेल्या बिलाचा पाठपुरावा करायला त्यांची स्वतःची कारणे असतात. एका भाडेकरूला एक वजनदार शेजारी सतावतो. भाडेकरू त्याच्याशी दोन हात करत नाही; त्या शेजाऱ्याचे बेकायदा बांधकाम तो महापालिकेच्या निरीक्षकालाच सापडू देतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. काही सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि काही वगळली आहेत.