पंचतंत्र · मित्रभेद
कोल्हा आणि युद्धाचा नगारा
रणभूमीवरचा आवाज
दमनक हा नुकताच सिंह राजाच्या मर्जीत शिरलेला कोल्हा. नुसत्या आवाजाला भिण्याचे कारण नसते, हे दाखवण्यासाठी त्याने आपला धनी पिंगलक याला ही गोष्ट सांगितली. एका वनात भुकेने कासावीस झालेला एक कोल्हा अन्नाच्या शोधात भटकत होता. एका राजाने जिथे लढाई केली होती, अशा एका रणभूमीवर तो येऊन पोहोचला. तिथे तो क्षणभर उभा राहतो न राहतो, तोच त्याच्या कानावर प्रचंड आवाज आला. त्याच्या काळजाचा थरकाप झाला, आणि तो हताश झाला. “आता संपले,” तो म्हणाला. “मी मेल्यातच जमा आहे. हा आवाज कोणाचा? हा कसला प्राणी?” इकडेतिकडे पाहता त्याला डोंगराच्या शिखराएवढा युद्धाचा एक नगारा दिसला. “हा आवाज त्याचा स्वतःचाच आहे,” त्याला प्रश्न पडला, “की दुसरेच कोणी तो वाजवते?” वाऱ्याने गवताची टोके नगाऱ्यावर आपटली की तो वाजे. बाकी वेळ तो मुका असे. त्यात भिण्यासारखे काही नाही हे दिसल्यावर तो अगदी जवळ गेला, आणि कुतूहलाने त्याने स्वतःच नगाऱ्याच्या दोन्ही तोंडांवर थाप मारून पाहिली. मग तो खूश झाला. “इतक्या काळाने का होईना, शेवटी माझ्याही वाट्याला अन्न आले. एवढी मोठी वस्तू मांसाने आणि चरबीने ठासून भरलेली असणार.” म्हणून त्याने एक जागा निवडली, कुरतडून भोक पाडले आणि तो आत शिरला. कातडे चिवट होते, तरी कसे कोण जाणे, त्याचे दात तुटले नाहीत. आत गेल्यावर त्याची आशा मावळली, आणि त्याने एक श्लोक म्हटला: श्रुत्वैवं भैरवं शब्दं मन्येऽहं मेदसां निधिम् । अनुप्रविश्य विज्ञातं यावच्चर्म च दारु च ॥ एवढा भयंकर आवाज ऐकून मला वाटले, हा चरबीचा खजिना आहे. आत शिरल्यावर कळले: हे नुसते कातडे आणि लाकूड आहे, बाकी काही नाही. तो मनाशीच हसत मागे सरकत बाहेर आला. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “नुसत्या आवाजाने डगमगण्याचे काही कारण नाही.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. ही गोष्ट काय शिकवते, याचा विचार ती सांगणाऱ्या चौकटकथेसोबत, आधीच्या “दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २” या भागात केला आहे.