पंचतंत्र · मित्रभेद
लोखंड खाणारे उंदीर
एका तोंडात दोन जिभा
“झाडातला साक्षीदार” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. अतिशहाणपणाने स्वतःच्याच बापाला जाळणाऱ्या मुलाची गोष्ट करटक कोल्ह्याने संपवली होती. आता तिचा रोख त्याने आपला सहकारी कोल्हा दमनक याच्याकडे वळवला. “मूर्खा! तुझ्या अतिशहाणपणाने तुझेच घराणे जाळले. नद्या खाऱ्या समुद्रात जाऊन संपतात, आणि घराणी वाईट मुलापाशी.” “एका तोंडात दोन जिभा असलेल्या प्राण्यावर कोण विश्वास ठेवील? तू जे केलेस, ते पाहून मला स्वतःविषयीच धास्ती वाटते. वर्षानुवर्षे पोसणाऱ्या हातालाही साप डसतो. आणि नीच तो नीचच, घराणे कितीही चांगले असो. म्हणून माणसाने कोणाच्याही संगतीत राहण्याआधी त्याची नीट पारख करावी. जो शहाणा आणि सरळ, त्याला शोधून जवळ करावे. जो शहाणा पण कुटिल, त्याच्यापासून सावध राहावे. सरळ मूर्खाची कीव करावी. आणि कुटिल मूर्खाला पूर्णपणे टाळावे.” “स्वतःच्या घराण्याचाच नव्हे, तर आता धन्याचाही नाश करायचा तू उद्योग मांडला आहेस. स्वतःच्या धन्याची तू ही अवस्था करू शकतोस, तर बाकी सगळे तुझ्यासाठी वाळलेले गवतच. सुभाषित म्हणते ना:” तुलां लोहसहस्रस्य यत्र खादन्ति मूषकाः । श्येनः कुञ्जरहृत्तत्र किं चित्रं यदि पुत्रहृत् ॥ जिथे हजार वजनांइतक्या लोखंडाचा तराजू उंदीर खातात, तिथे ससाणा हत्तीही उचलून नेऊ शकेल. मग त्याने एखादा मुलगा उचलून नेला, तर त्यात नवल ते काय? “ते कसे?” दमनकाने विचारले. तेव्हा करटकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. जो स्वतःच्या धन्याशी दगा करतो, तो कोणालाच सोडत नाही, हे त्याला दाखवायचे होते.
लोखंड खाणारे उंदीर
उंदरांनी खाल्लेली ठेव
एका नगरात नाडुक नावाचा एक व्यापाऱ्याचा मुलगा राहत होता. त्याचे सगळे धन गेले, आणि त्याने परदेशी जायचे ठरवले. सुभाषित म्हणते, ज्या ठिकाणी माणसाने एकेकाळी स्वकष्टाने मिळवलेले सुख भोगले, तिथेच दारिद्र्यात राहतो तो अधमांतला अधम. त्याच्या घरात हजार वजनांइतक्या लोखंडाचा एक तराजू होता. तो त्याच्या पूर्वजांनी मिळवलेला. निघण्याआधी त्याने तो लक्ष्मण नावाच्या एका व्यापाऱ्याकडे ठेव म्हणून ठेवला. मग तो निघाला. दैव नेईल तिथे, परदेशोपरदेशी तो पुष्कळ काळ फिरला. शेवटी तो त्याच नगरात परत आला, आणि लक्ष्मणाकडे गेला. “लक्ष्मणा,” तो म्हणाला, “मी तुझ्याकडे ठेवलेला तराजू परत दे.” “नाडुका,” लक्ष्मण म्हणाला, “तुझा तराजू उंदरांनी खाल्ला.” नाडुकाने ते शांतपणे घेतले. “लक्ष्मणा, उंदरांनी खाल्ला असेल, तर त्यात तुझा काही दोष नाही. जगाची रीतच अशी. इथे काहीच टिकत नाही. पण मी नदीवर स्नानाला चाललो आहे. माझे स्नानाचे सामान घ्यायला तुझा मुलगा धनदेव याला माझ्याबरोबर पाठव.”
लोखंड खाणारे उंदीर
नदीकाठचा ससाणा
आपण काय चोरले आहे, हे लक्ष्मणाला ठाऊक होते, आणि त्या अपराधाच्या जाणिवेने तो धास्तावला. म्हणून तो कबूल झाला. “बाळा,” तो धनदेवाला म्हणाला, “हे तुझे काका, नाडुक. हे नदीवर स्नानाला चालले आहेत. त्यांचे स्नानाचे सामान घेऊन यांच्याबरोबर जा.” अशा प्रसंगासाठी एक धारदार सुभाषित आहे: न भक्त्या कस्यचित्कोऽपि प्रियं प्रकुरुते नरः । मुक्त्वा भयं प्रलोभं वा कार्यकारणमेव वा ॥ निव्वळ भक्तीपोटी कोणी कोणाचे भले करत नाही. करतो ते भीतीपोटी, लोभापोटी, किंवा स्वतःचे काही काम साधायचे असते म्हणून. धनदेव स्नानाचे सामान घेऊन आनंदाने नाडुकाबरोबर नदीवर गेला. नाडुकाने स्नान केले. मग त्याने मुलाला डोंगरातल्या एका गुहेत ढकलले, गुहेच्या तोंडावर एक मोठा धोंडा लोटला, आणि तो एकटाच लक्ष्मणाच्या घरी परत आला. माझा मुलगा धनदेव कुठे आहे, असे लक्ष्मणाने विचारले. “लक्ष्मणा,” नाडुक म्हणाला, “नदीकाठावरून त्याला एका ससाण्याने उचलून नेले.”
लोखंड खाणारे उंदीर
न्यायाधीश हसतात
“खोटारड्या!” लक्ष्मण म्हणाला. “धनदेवासारख्या मोठ्या मुलाला ससाणा कसा उचलून नेईल?” “आणि लोखंडाचा तराजू उंदीर कसा खातील?” नाडुक म्हणाला. “मुलगा हवा असेल, तर माझा तराजू परत दे.” वाटभर भांडत दोघे राजद्वारी गेले. तिथे लक्ष्मणाने मोठ्याने आरोळी ठोकली. “अन्याय! अन्याय! या नाडुकाने माझा मुलगा धनदेव पळवला!” न्यायाधीशांनी नाडुकाला मुलगा परत द्यायची आज्ञा केली. “मी काय करू?” तो म्हणाला. “माझ्या डोळ्यांदेखत नदीकाठावरून त्याला ससाण्याने नेले.” “हे खरे नाही,” ते म्हणाले. “पंधरा वर्षांच्या मुलाला ससाणा कसा नेईल?” नाडुक हसला. “सभ्य हो, माझे पुरते ऐकून घ्या. जिथे हजार वजनांइतक्या लोखंडाचा तराजू उंदीर खातात, तिथे ससाणा हत्तीही उचलून नेऊ शकेल; मुलाचे काय घेऊन बसलात?” “ते कसे?” असे त्यांनी विचारले, आणि त्याने त्यांना तराजूची हकिगत सांगितली. न्यायाधीश हसले, आणि त्यांनी एकाला त्याचा तराजू आणि दुसऱ्याला त्याचा मुलगा परत मिळवून दिला. “म्हणून मी म्हणतो,” करटकाने गोष्ट संपवली, “जिथे उंदीर लोखंड खातात, तिथे ससाणा मुलगा उचलून नेऊ शकेल.”
लोखंड खाणारे उंदीर
ही गोष्ट काय शिकवते
करटकाचा मुद्दा दमनकाविषयी आहे, आणि तो भीतीतून आलेला आहे. जो स्वतःच्या धन्याचा नाश करायला तयार होतो, त्याने स्वतःची किंमत दाखवून दिलेली असते, आणि ती शून्य असते. लक्ष्मण हेच छोट्या प्रमाणात दाखवतो. दुसऱ्याचा पिढीजात ठेवा तो गिळून बसतो, आणि अशी हास्यास्पद थाप मारतो, की ती जवळजवळ अपमानच वाटावा. नाडुक तिच्याशी वाद घालत नाही. तो शांतपणे मान्य करतो, आणि तेवढ्याच मापाची थाप मारून उत्तर देतो. मग दोन्ही थापा न्यायसभेच्या हसण्यात उडून जाऊ देतो. गोष्ट याला हुशारी म्हणते, आणि ती हुशारी आहेच; पण गुहेत कोंडलेला एक मुलगाही आहे. गोष्ट वाचकाला ही पद्धत पाहून दाद द्यायला सांगते. दोघांपैकी कोणाच्याही प्रामाणिकपणाबद्दल ती चकार शब्द काढत नाही. भल्याविषयीचे सुभाषित लक्ष्मणाचे बिंग फोडणारा क्षण नेमका पकडते: ज्याला लुटले, त्याच्यासाठी काय करू आणि काय नको असे अचानक चोराला होऊन जाते. विषय आहेत विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक, आणि अर्थ, म्हणजे पैसा. एक नवा कर्मचारी कामाच्या पहिल्याच दिवशी आधीच्या मालकाची ग्राहकांची यादी भेट म्हणून घेऊन येतो. त्याला ठेवून घेणाऱ्या कंपनीने विचारावे, की हा जाताना काय घेऊन जाईल. बांधकाम करणारा ठेकेदार मालकाला सांगतो, की जागेवरचे सिमेंट गायब झाले. मालक वाद घालत नाही. तो म्हणतो, शेवटचा हप्ताही गायब झालेला दिसतो; सिमेंट सापडेपर्यंत. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. चहाडखोरांविषयीची करटकाची सुभाषिते गाळली आहेत, आणि त्याची बाकीची सुभाषिते केवळ आशयाने दिली आहेत.