पंचतंत्र · मित्रभेद
मागे राहिलेला बैल
व्यापाऱ्याचा हिशेब
पहिले तंत्र एका श्लोकाने सुरू होते, आणि तो श्लोकच सगळी कथा सांगून टाकतो: वर्धमानो महान्स्नेहः सिंहगोवृषयोर्वने । जम्बुकेनातिलुब्धेन पिशुनेन विनाशितः ॥ वनात एका सिंहाची आणि एका बैलाची मोठी मैत्री वाढत होती. अतिशय लोभी आणि चहाडखोर अशा एका कोल्ह्याने तिचा नाश केला. ते असे घडले. दक्षिणेत महिलारोप्य हे अमरशक्ती राजाचे नगर होते. त्याला तट होता, खंदक होता, आणि त्याची श्रीमंती इंद्राच्या नगरीशी चढाओढ करणारी होती. तिथे वर्धमान नावाचा एक व्यापारी राहत होता. त्याच्या नावाचा अर्थच “वाढणारा”. त्याच्या अंगी पुष्कळ गुण होते, आणि पूर्वजन्मीच्या पुण्याचे फळ म्हणून पैशाची मोठी रास होती. एका रात्री, मध्यरात्री विचार करता करता, त्याने हिशेब मांडला. “कितीही मोठे धन असले, तरी त्यातून नुसते काढत राहिले तर काजळाच्या ढिगासारखे झिजून जाते,” त्याने विचार केला. “थोडे धन असले, तरी त्यात भर घालत राहिले तर वारुळासारखे वाढते. म्हणून मोठे धनसुद्धा आणखी वाढवायलाच हवे. जे नाही ते मिळवावे. मिळवलेले राखावे. राखलेले वाढवावे, आणि कामाला लावावे. नेहमीच्या रीतीने ठेवलेला पैसा क्षणात नाहीसा होऊ शकतो; धोके अनेक आहेत. आणि संधी आली तेव्हा जो पैसा पडून राहिला, तो नसल्यासारखाच.” यावर त्याच्यापाशी सुभाषितेही होती. रानटी हत्ती माणसाळलेल्या हत्तींच्या मदतीने पकडतात, तसा पैसा पैशानेच पकडला जातो; नुसत्या इच्छांवर कोणी व्यापार करत नाही. आणि ज्याच्याकडे धन आहे, पण जो ते भोगत नाही आणि परलोकासाठीही खर्चत नाही, तो मूर्ख त्या धनाचा फक्त पहारेकरी असतो.
मागे राहिलेला बैल
मेला म्हणून सोडलेला
म्हणून त्याने मथुरेसाठी माल भरला आणि आपली माणसे गोळा केली. शुभ दिवशी वडीलधाऱ्यांचा निरोप घेऊन, पुढे शंख आणि नगारे वाजत असताना तो निघाला. पहिल्या पाणवठ्यावर त्याने पोहोचवायला आलेल्या मित्रांना परत पाठवले. त्याच्या गाडीला नंदक आणि संजीवक हे दोन देखणे बैल जुंपलेले होते. ढगांसारखे पांढरे, आणि छातीवर सोन्याच्या घंटा. वाट घनदाट जंगलातून जात होती. तिथे हत्ती, रानरेडे, वाघ, अस्वले होती, आणि डोंगरांवरून ओढे खाली उतरत होते. तिथे ओझे फारच जड ठरले. एका ठिकाणी धबधब्याच्या तुषारांनी जमिनीचा चिखल झाला होता, आणि संजीवकाचा पाय त्यात रुतला. जू मोडून तो खाली कोसळला. गाडीवानाने गाडीवरून उडी मारली, धावत व्यापाऱ्याकडे जाऊन नमस्कार केला. “शेठजी, संजीवक वाटचालीने थकून गेला आहे. तो चिखलात पडला आहे.” वर्धमानाला फार वाईट वाटले. तो पाच रात्री तिथेच थांबला. तरीही बैल उठेना, तेव्हा त्याने त्याच्या राखणीसाठी माणसे ठेवली आणि चाऱ्याची सोय करून दिली. “जगला तर त्याला मागून घेऊन या,” त्याने त्यांना सांगितले. “मेला, तर त्याचे अंत्यसंस्कार करून मग या.” आणि तो पुढे निघाला. दुसऱ्याच दिवशी ते राखणदारही जंगलाला आणि तिथल्या अनेक धोक्यांना घाबरून निघून गेले. धन्याला गाठल्यावर त्यांनी त्याला खोटे सांगितले. “संजीवक मेला,” ते म्हणाले. “आम्ही सगळे विधी नीट करून त्याला अग्नी दिला.” व्यापाऱ्याला क्षणभर दुःख झाले. मग बैलाने केलेल्या कष्टांची जाण ठेवून त्याने त्याचे उत्तरकार्य केले, आणि तो कोणत्याही अडचणीशिवाय मथुरेला पोहोचला.
मागे राहिलेला बैल
नदीकाठची डुरकणी
पण संजीवक मेला नव्हता; त्याची वेळ अजून आली नव्हती. धबधब्याच्या तुषारांनी त्याला तरतरी आली, आणि एकेक पाऊल टाकत तो यमुनेच्या काठी पोहोचला. तिथे तो पाचूसारखे हिरवेगार गवताचे कोंब चरू लागला. काही दिवसांतच तो पुन्हा गुबगुबीत आणि ताकदवान झाला. त्याचे वशिंड भरले, आणि रोज तो शिंगांनी वारुळांचे शेंडे उडवू लागला. एके दिवशी त्या वनाचा राजा पिंगलक हा सिंह सगळ्या प्रकारच्या प्राण्यांच्या घोळक्यासह पाणी प्यायला नदीवर आला. तिथे त्याच्या कानावर संजीवकाची प्रचंड डुरकणी पडली. त्या आवाजाने तो आतून हादरला. पण मनातले भाव लपवून तो एका वडाखाली थांबला. तिथे त्याने आपल्या अनुयायांची मांडणी केली: मध्यभागी सिंह, जवळ त्याचे अंगरक्षक, त्यापलीकडे सामान्य गर्दी, आणि कडेला सगळ्यांत खालचे.
मागे राहिलेला बैल
पद गेलेले दोन कोल्हे
पिंगलक सिंहाच्या रीतीने राज्य करत होता. त्याच्याकडे ना राजछत्र, ना चवऱ्या, ना कुठला थाटमाट. त्याचा आधार एकच, त्याचा अभिमान. तो रागीट, उतावीळ आणि गर्विष्ठ होता, आणि कधी कोणाची खुशामत करत नसे. तो हिशेब ठेवत नसे, तटबंदी बांधत नसे, आणि राजनीतीचा विचारही करत नसे. आपले भक्ष्य तो स्वतः मिळवी, आणि कोणत्याही वनाची त्याला भीती नव्हती. एक सुभाषित म्हणते, पशू सिंहाला राज्याभिषेक करत नाहीत; स्वतःच्या बळाने जे मिळवले, त्याच्या जोरावर तो त्यांचा राजा असतो. त्याच्या अनुयायांत करटक आणि दमनक हे दोन कोल्हे होते. ते मंत्र्यांचे मुलगे होते, पण त्यांची पदे गेली होती. दोघे एकांतात बोलू लागले, आणि दमनकाने सुरुवात केली. “करटका, मित्रा,” तो म्हणाला, “आपल्या धन्याकडे, पिंगलकाकडे बघ. आला होता पाणी प्यायला, आणि आता इथे तोंड पाडून बसला आहे. का बरे?” “नसत्या उठाठेवी कशाला?” करटक म्हणाला. “सुभाषितच आहे:” अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुमिच्छति । स एव निधनं याति कीलोत्पाटीव वानरः ॥ जो माणूस आपले नसलेल्या कामात हात घालू पाहतो, तो पाचर उपटणाऱ्या माकडासारखा प्राणाला मुकतो. “ते कसे?” दमनकाने विचारले. जो सेवक नसत्या भानगडीत पडतो त्याचे वाईट होते, हे पटवण्यासाठी करटकाने त्याला माकडाची आणि पाचरीची गोष्ट सांगितली.
मागे राहिलेला बैल
ही गोष्ट काय शिकवते
सुरुवातीचा श्लोक गोष्ट सुरू होण्याआधीच शेवट सांगून टाकतो: एका लोभी कोल्ह्याने उद्ध्वस्त केलेली मैत्री. ग्रंथाला उत्कंठा ताणायची नाही. असे काम कसे केले जाते ते वाचकाने पाहावे, एवढेच त्याला हवे आहे, आणि हा पहिला भाग सगळी प्यादी जागच्या जागी मांडतो. एक सिंह राजा: शूर, पण रागाच्या भरात राज्य करणारा, हिशेब न ठेवणारा आणि आपली भीती लपवणारा. एक ताकदवान नवखा, संजीवक, ज्याचे दरबारात कोणाशी काही देणेघेणे नाही. आणि पद नसलेले दोन हुशार कोल्हे, राजाच्या उष्ट्यावर जगणारे. बैलाबद्दल खोटे सांगणारे राखणदारही याच चित्रातले आहेत: सेवक तेच बोलतात ज्याने त्यांचा त्रास वाचतो, आणि धनी क्षणभर दुःख करून पुढे चालू लागतो. विषय आहे सेवा, म्हणजे धन्याची चाकरी, आणि तिचा पहिला नियम करटक सांगतो. पुढची गोष्ट तोच नियम मनावर ठसवते: कितीही कुतूहल वाटले, तरी जे आपले काम नाही त्यात हात घालू नये. प्रत्येक कार्यालयात असा एक सहकारी असतो. साहेबांचा मूड बिघडला आहे हे तो लगेच ताडतो, आणि कोणी न विचारता उपाय सुचवतो. दुसऱ्या विभागाचे काम कोणी न सांगता दुरुस्त करतो, आणि ते बिघडले की सगळा दोष एकट्या त्याच्या माथी येतो. पण करटकाच्या सल्ल्याचीही किंमत मोजावी लागते, आणि दमनक त्याच्याविरुद्ध बाजू मांडणारच आहे. राजा अस्वस्थ का आहे, हे जो दरबारी कधी विचारतच नाही, तो कधी वरही चढत नाही. पंचतंत्र दोन्ही मतांना त्यांचे सर्वांत भक्कम युक्तिवाद देते. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “माकड आणि पाचर”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग १” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. नगराचे आणि सिंहाच्या राज्य करण्याच्या रीतीचे लांबलचक वर्णन थोडक्यात दिले आहे.