पंचतंत्र · मित्रभेद
माकड आणि पाचर
चिरलेल्या वाशातली पाचर
करटक हा सावध कोल्हा. जो सेवक आपले नसलेल्या कामात नाक खुपसतो त्याचे वाईट होते, हे आपला मित्र दमनक याला बजावण्यासाठी त्याने ही गोष्ट सांगितली. एका नगराजवळ, झाडांच्या एका राईत, एक व्यापारी देऊळ बांधत होता. रोज दुपारी मुख्य कारागीर आणि त्याचे कामगार जेवायला नगरात जात. एके दिवशी माकडांची एक टोळी त्या अर्धवट बांधलेल्या देवळापाशी आली. तिथे एका सुताराने अंजनाच्या लाकडाचा एक मोठा वासा ठेवला होता. तो अर्ध्यापर्यंत उभा चिरलेला होता, आणि चीर उघडी राहावी म्हणून वरच्या टोकाला खैराची पाचर ठोकलेली होती. माकडे हवी तिथे खेळत होती, झाडांच्या शेंड्यांवर, अर्धवट शिखरांवर, लाकडांच्या ढिगांवर. त्यांच्यातले एक माकड नुसत्या चुळबुळीपोटी त्या वाशावर जाऊन बसले. “ही पाचर नेमकी इथे कोणी ठोकली बरे?” असे म्हणत ते दोन्ही हातांनी पाचर धरून ती हलवून सैल करू लागले. त्याचे अंडकोष खाली लोंबून त्या उघड्या चिरेत शिरले होते. “पाचर निघाल्यावर काय झाले,” करटक म्हणाला, “ते मी सांगायला नकोच. म्हणून मी म्हणतो: जे काम आपले नाही त्यात लुडबूड केली, तर त्या माकडासारखी गत होते. शहाणे लोक त्यापासून दूर राहतात.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. ही गोष्ट काय शिकवते, याचा विचार ती सांगणाऱ्या चौकटकथेसोबत, आधीच्या “मागे राहिलेला बैल” या भागात केला आहे.