पंचतंत्र · मित्रभेद
माकडे आणि काजवा
वाया गेलेला सल्ला
“नखे आणि शिंगे” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. सिंह आणि बैल यांची लढाई अजून चालूच होती. करटक कोल्ह्याने नुकतीच आपला सहकारी कोल्हा दमनक याला एक गोष्ट सांगितली होती. तिच्यात बलभद्र मंत्र्याने एका खोटारड्या साधूला जाळले, आणि आपला राजा परत मिळवला. “खरे मंत्री असे असतात,” करटक पुढे म्हणाला, “तुझ्यासारखे प्राणी नव्हेत. तुम्ही मंत्रिपदाच्या नुसत्या नावावर जगता, आणि नीतीतले तुम्हाला काही कळत नाही. तुझ्या या दुष्ट उद्योगावरून दिसते, की वाईट सल्ला तुमच्या घराण्यातच आहे. तुझा बापही असाच असणार. केवड्याला कधी आवळे लागत नाहीत.” “मग तुझ्यासारख्या अधमाला उपदेश करून काय उपयोग? म्हणतात ना:” नानाम्यं नाम्यते दारु न शस्त्रं क्रमतेऽश्मनि । सूचीमुख्या इवाशिष्ये नोपदेशः सुखावहः ॥ जे लाकूड वाकत नाही, ते वाकवता येत नाही; दगडात शस्त्र घुसत नाही. जो शिकायलाच तयार नाही, त्याला दिलेला उपदेश भले करत नाही; सूचीमुखीला याचा अनुभव आला. “ते कसे?” दमनकाने विचारले. तेव्हा करटकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. जो शिकायला तयार नाही, त्याला दिलेला चांगला सल्ला वाया जातो, आणि तो देणाऱ्यालाही महागात पडू शकतो, हे त्याला दाखवायचे होते.
माकडे आणि काजवा
आग नसलेली आग
एका रानात माकडांची एक टोळी राहत होती. एका हिवाळ्यात, दिवस मावळताना, थंडीने गारठलेल्या, बेजार झालेल्या त्या माकडांना एक काजवा सापडला. त्यांना वाटले, ही आग आहे. त्यांनी तो जपून उचलून नेला, त्याच्यावर वाळलेले गवत आणि पाने झाकली, आणि त्याच्यापुढे आपले हात, कुशी, पोटे आणि छात्या धरल्या. अंग खाजवत ते कल्पनेतल्या उबेचे सुख घेऊ लागले. त्यांच्यातले एक माकड इतरांपेक्षा जास्त गारठले होते. त्याने सगळे लक्ष त्या काजव्यावर लावले, आणि पुन्हा पुन्हा त्याच्यावर फुंकर घातली. तेवढ्यात सूचीमुखी नावाची एक पक्षीण आपल्या झाडावरून खाली उतरली. दैवच तिच्यावर उलटले होते; ती स्वतःच्याच नाशाला खाली आली होती. “मित्रा, उगाच दमू नकोस,” ती त्या माकडाला म्हणाली. “ही आग नाही. हा काजवा आहे.” त्याने तिच्याकडे लक्ष दिले नाही, आणि पुन्हा फुंकर घातली. तिने त्याला एकदा नव्हे, अनेकदा थांबवायचा प्रयत्न केला, तरीही तो थांबला नाही. शेवटी ती अगदी त्याच्या कानाशी जाऊन त्याला फारच भंडावू लागली. तेव्हा त्याने तिला पकडले, आणि एका खडकावर आपटले. तिचे तोंड, डोळे, डोके आणि मान ठेचून गेली, आणि ती मेली. “म्हणून मी म्हणतो,” करटकाने गोष्ट संपवली, “जे लाकूड वाकत नाही, ते वाकवता येत नाही. जो लायकच नाही, त्याच्या हाती दिलेली विद्या काय करणार? घरात झाकलेल्या घड्यात ठेवलेल्या दिव्यासारखी ती असते.”
माकडे आणि काजवा
ही गोष्ट काय शिकवते
सूचीमुखी पक्षीण प्रत्येक मुद्द्यावर बरोबर आहे. ती वस्तू काजवाच आहे, फुंकर वाया जाते आहे, आणि ती हे स्पष्ट सांगते. तरीही ती मरते. सुभाषित तिला चूक ठरवत नाही. ते म्हणते, जो शिकायला तयार नाही, त्याला दिलेला उपदेश भले करत नाही; आणि भल्याऐवजी तो काय ओढवून आणू शकतो, ते गोष्ट दाखवते. ते माकड सगळ्याच बाबतीत मूर्ख नाही. ते गारठलेले आहे, त्याचा जीव उबेवर लागला आहे, आणि त्याला चूक दाखवणारा प्रत्येक शब्द त्या उबेलाच धोका ठरतो. विषय आहेत विद्या, म्हणजे शिक्षण आणि समज, आणि मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत. एका माणसाने आपली बचत दर महिन्याला पैसे देणाऱ्या एका योजनेत घातली आहे. त्याचा पुतण्या त्याला दाखवून देतो, की हे पैसे नव्या गुंतवणूकदारांच्या पैशातून येत आहेत. काका त्याला घरी बोलावणेच बंद करतात. एक नवी अधिकारी आपल्या व्यवस्थापकाला एका आठवड्यात तीनदा सांगते, की त्याचा लाडका प्रकल्प फसतो आहे. तिसऱ्यांदा ती हे इतरांसमोर सांगते, आणि तिची दुसऱ्या शाखेत बदली होते. सूचीमुखीची चूक पहिला इशारा नव्हती. चूक होती शेवटचा इशारा, माकडाच्या कानाशी जाऊन दिलेला. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बाप आणि मुलगा यांच्याविषयीचे करटकाचे सुभाषित केवळ आशयाने दिले आहे, आणि मोराविषयीचे त्याचे सुभाषित गाळले आहे.