पंचतंत्र · मित्रभेद
मध्यस्थ
धन्यासारखे सेवक
“दमनक राजाजवळ पोहोचतो, भाग २” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. पिंगलक अजून सावरला नव्हता. “पण माझे अनुयायी भयभीत झाले आहेत,” तो म्हणाला. “त्यांना फक्त पळून जायचे आहे. मग मी धीर कसा धरू?” “यात त्यांचा दोष नाही, स्वामी,” दमनक म्हणाला. “सेवक धन्यावरच जातात. घोडा, तलवार, ग्रंथ, वीणा, वाणी, पुरुष किंवा स्त्री: कोणाच्या हाती पडतात त्यावरच ते योग्य ठरतात किंवा अयोग्य. म्हणून स्वामींनी धीर धरावा, आणि मी परत येईपर्यंत इथेच थांबावे. हा प्राणी कोण आहे, ते मी शोधून काढतो. मग जे योग्य वाटेल ते करावे.” “तू तिथे जायचे धाडस करशील?” पिंगलक म्हणाला. “धनी आज्ञा देतो, तेव्हा चांगला सेवक काय शक्य आहे ते विचारत बसतो का?” दमनक म्हणाला. धन्याची आज्ञा झाली की चांगला सेवक कशालाच भीत नाही, असे तो म्हणाला. तो आगीत शिरेल, किंवा कोणालाही पार करता न येणाऱ्या समुद्रात उतरेल. आणि आज्ञा सोपी आहे की कठीण, याचे जो सेवक तोलमाप करत बसतो, त्याला कधीही सल्लागार म्हणून ठेवू नये. “तुला असे वाटत असेल, मित्रा, तर जा,” पिंगलक म्हणाला. “तुझा मार्ग मंगल होवो.” दमनकाने नमस्कार केला, आणि संजीवकाची डुरकणी येत होती त्या दिशेने तो निघाला.
मध्यस्थ
मनात चलबिचल
दमनक जाताक्षणीच पिंगलकाला भीतीने घेरले. “मी मूर्खपणा केला,” त्याने विचार केला. “मी त्याच्यावर विश्वास ठेवला, आणि माझ्या मनातले त्याला सांगून टाकले. हा दमनक दोन्ही बाजूंकडून पैसे खाऊन माझ्याविरुद्ध कट करत असेल. किंवा गेलेल्या पदाबद्दल तो माझ्यावर डूख धरून असेल. राजाने आधी मान दिला आणि मग अपमान केला, तर तो सेवक कुलीन असला तरी त्या राजाच्या नाशासाठी झटतो. मी दुसरीकडे जाऊन वाट पाहतो, आणि त्याचा हेतू काय आहे ते जाणून घेतो. कदाचित तो त्या प्राण्यालाच बरोबर घेऊन मला मारायला येईल.” न बध्यन्ते ह्यविश्वस्ता बलिष्ठैरपि दुर्बलाः । विश्वस्तास्तु प्रबध्यन्ते दुर्बलैरपि बलिनोऽपि हि ॥ जे दुर्बळ कोणावरच विश्वास ठेवत नाहीत, त्यांना बलवानसुद्धा पकडू शकत नाहीत. पण जे बलवान विश्वास ठेवतात, ते दुर्बळांच्या हातीसुद्धा सापडतात. म्हणून तो दुसऱ्या जागी गेला, आणि दमनक गेला त्या वाटेकडे डोळे लावून एकटाच थांबला. इकडे दमनक संजीवकापाशी पोहोचला, आणि हा तर बैल आहे, हे त्याने पाहिले. त्याला फार आनंद झाला. “वा, नशीबच उघडले,” त्याने विचार केला. “याच्या जोरावर पिंगलकापुढे कधी युद्धाचे तर कधी तहाचे गाजर नाचवत मी त्याला मुठीत ठेवू शकेन.” सदैवापद्गतो राजा भोग्यो भवति मन्त्रिणाम् । अत एव हि वाञ्छन्ति मन्त्रिणः सापदं नृपम् ॥ जो राजा सतत संकटात असतो, तो मंत्र्यांच्या उपभोगाला येतो. म्हणूनच मंत्र्यांना राजा संकटात असलेला हवा असतो. पुढचे सुभाषित म्हणते, निरोगी माणसाला वैद्य कधीच नको असतो, आणि संकटातून मुक्त असलेल्या राजाला मंत्र्याची काही गरज नसते.
मध्यस्थ
सत्यावर प्रवचन
हे मनात ठेवून तो पिंगलकाकडे परत गेला. त्याला येताना पाहून सिंह दिखावा राखण्यासाठी पुन्हा पूर्वीच्या पवित्र्यात बसला. दमनकाने नमस्कार केला आणि तो बसला. “मित्रा, तो प्राणी पाहिलास?” पिंगलकाने विचारले. “स्वामींच्या कृपेने पाहिला.” “खरेच?” “स्वामींना मी दुसरे काही कसे सांगेन?” दमनक म्हणाला. राजाला अगदी लहानसे खोटे सांगितले, तरी माणूस स्वतःच्या देवतांचा आणि स्वतःच्या गुरूचा नाश ओढवून घेतो, असे तो म्हणाला. राजा सगळ्या देवांचा मिळून बनलेला असतो, असे ऋषी गातात; म्हणून त्याला देव मानून वागवावे, आणि त्याला काहीही खोटे सांगू नये. आणि एक फरक आहे: देव बऱ्यावाइटाचे फळ पुढच्या जन्मी देतात, राजा लगेच देतो. “ठीक आहे, पाहिला असशील, म्हणा,” पिंगलक म्हणाला. “मोठे लोक लहानांवर राग काढत नाहीत. चोहीकडे खाली लवणाऱ्या कोवळ्या गवताला वादळ उपटत नाही. ते फक्त उंच झाडांनाच झोडपते. बलवान आपले बळ बलवानांवरच दाखवतात.” “स्वामी असेच म्हणणार, हे मला ठाऊक होते,” दमनक म्हणाला. “शब्द कशाला वाया घालवायचे? मी त्या प्राण्यालाच महाराजांसमोर आणतो.” पिंगलकाचा चेहरा कमळासारखा फुलला, आणि त्याचे मन पूर्ण निश्चिंत झाले. दमनक परत गेला, आणि त्याने तुच्छतेने संजीवकाला हाक मारली. “ये इकडे, दुष्ट बैला, ये इकडे! आमचे स्वामी पिंगलक तुला बोलावत आहेत. कसलीही भीती न बाळगता उगाच डुरकण्या फोडायची तुझी हिंमत कशी झाली?” “अरे बाबा,” संजीवक म्हणाला, “हा पिंगलक कोण?” “काय!” दमनक आश्चर्याने म्हणाला. “आमच्या स्वामींनाच, पिंगलकांना, तू ओळखत नाहीस?” मग रागाने म्हणाला, “लवकरच कळेल तुला. ते मोठ्या वडाजवळ राहतात, सगळ्या प्रकारच्या प्राण्यांच्या गराड्यात. मनाने अभिमानी, प्राणांचे आणि संपत्तीचे स्वामी. त्यांचे नाव पिंगलक. ते एक बलाढ्य सिंह आहेत.”
मध्यस्थ
अभयवचन
हे ऐकून संजीवकाने स्वतःला मेल्यातच जमा धरले, आणि तो हताश झाला. “मित्रा,” तो म्हणाला, “तू सभ्य दिसतोस, आणि बोलतोसही चांगले. मला त्यांच्याकडे न्यायचेच असेल, तर आधी तुझ्या धन्याकडून मला अभयवचन मिळवून दे.” “बरोबर आहे,” दमनक म्हणाला. “हीच शहाणी नीती. पृथ्वीला अंत असतो, समुद्राला आणि पर्वतांनाही असतो. पण राजाच्या मनाचा तळ आजवर कोणालाच लागलेला नाही. तू इथेच थांब. त्यांना अटींनी बांधून घेतले की मी तुला त्यांच्याकडे घेऊन जाईन.” मग तो पिंगलकाकडे परत गेला, आणि खोटे बोलला. “स्वामी, हा कोणी साधासुधा प्राणी नाही. तो भगवान शंकराचे वाहन आहे. मी त्याला विचारले, तेव्हा तो म्हणाला, ‘शंकर माझ्यावर प्रसन्न झाला, आणि त्याने मला यमुनेच्या काठचे कोवळे गवत चरायला सांगितले. थोडक्यात, देवाने हे वन मला खेळायला दिले आहे.’” पिंगलक घाबरला. “आता माझ्या लक्षात आले. देवांची कृपा असल्याशिवाय कोणी असे डुरकत, बेफिकीरपणे चरत निर्जन वनात फिरणार नाही. मग तू काय म्हणालास?” “स्वामी, मी त्याला म्हणालो, ‘हे वन चंडिकादेवीचे वाहन असलेल्या पिंगलकांचे आहे, म्हणून तू त्यांचा पाहुणा आहेस. त्यांच्याकडे जा, आणि भावाभावांच्या प्रेमाने त्यांच्यासोबत राहा: एकत्र खा, प्या, फिरा, आणि एकाच घरात राहा.’ त्याने हे सगळे मान्य केले, आणि स्वामींकडून अभयवचन मिळवून द्यायला मला सांगितले. यात निर्णय फक्त स्वामींचाच.”
मध्यस्थ
कारभारातले भागीदार
प्रत्यक्षात त्या दोघांत यातला एकही शब्द झाला नव्हता. पिंगलक खूश झाला. “शाबास, माझ्या चतुर सेवका, शाबास! जणू माझ्याच मनाशी सल्लामसलत करून बोललास तू. मी त्याला अभयवचन देतो. पण तू त्याला आणण्याआधी त्यानेही माझ्यापाशी शपथ घ्यायला हवी. आणि त्याला लवकर घेऊन ये.” मजबूत खांब घर तोलून धरतात, तसे सरळ आणि पारखून घेतलेले मंत्री राज्य तोलून धरतात, असे तो म्हणाला. गंभीर तापात वैद्याची हुशारी दिसते, तशी तुटू पाहणारा संबंध सांधताना मंत्र्याची बुद्धी दिसते; सगळे ठीक असताना कोणीही शहाणा असतो. स्वतःवर खूश होऊन दमनक बैलाकडे निघाला. “धनी माझ्यावर कृपा करतो, आणि माझ्या सांगण्याप्रमाणे वागतो. माझ्याइतका नशीबवान दुसरा कोणी नाही.” त्याने संजीवकाला गाठले, आणि तो अदबीने म्हणाला, “मित्रा, मी तुझ्यासाठी स्वामींचे मन वळवले आहे, आणि त्यांच्याकडून तुला अभयवचन मिळवले आहे. निर्भयपणे चल. पण राजाची मर्जी मिळाली, की आपला करार पाळायचा, आणि माझ्याबरोबर मिळून वागायचे. गर्वाने फुगून धनीपणा गाजवू नकोस. मी माझ्या बाजूने मंत्रिपद घेईन, आणि तुझ्या इशाऱ्यावर राज्याचा सगळा भार वाहीन. असे केले की आपण दोघेही राज्याच्या संपत्तीचे वाटेकरी होऊ.” राज्याच्या संपत्तीची शिकारच करावी लागते, आणि तीही धर्माच्या मार्गाने नव्हे, असे दमनक पुढे म्हणाला. एक जण सावज झाडीतून उठवतो, दुसरा त्याला मारतो. “आणि राजाच्या सेवकांना त्यांचा मान द्यायला जो अभिमानाने नकार देतो, तो राजाच्या मर्जीतून घसरतो, दंतिल व्यापाऱ्यासारखा.” “ते कसे?” संजीवकाने विचारले. आणि राजाच्या सेवकांना तुच्छ लेखणारा मर्जीतून उतरतो, हे दाखवण्यासाठी दमनकाने त्याला दंतिलाची गोष्ट सांगितली.
मध्यस्थ
ही गोष्ट काय शिकवते
दमनक आता सिंह आणि बैल यांच्या मधोमध उभा आहे, आणि तिथेच राहायचा त्याचा बेत आहे. प्रत्येकापुढे तो दुसऱ्याला धोका म्हणून रंगवतो. मग पलीकडे जाण्याचा एकमेव सुरक्षित मार्ग म्हणून स्वतःला पुढे करतो. दोघांनी एकमेकांना पाहिलेलेच नाही, त्यामुळे दोघांपैकी कोणीच त्याच्या बोलण्याची खातरजमा करू शकत नाही. आणि पाय पक्का रोवला गेल्यावर तो स्वतःचा मोबदला सांगतो: बैलाने त्याच्याबरोबर मिळून वागायचे, आणि कारभार त्याच्यावर सोपवायचा. विषय आहे सेवा, म्हणजे धन्याची चाकरी, आणि इथे तिचा दुसरा चेहरा दिसतो. बैलाला पहिल्यांदा पाहताच दमनक जे सुभाषित म्हणतो, ते ग्रंथातले सर्वांत रोखठोक सुभाषित आहे. संकटात असलेला राजा मंत्र्यांच्या उपभोगासाठी असतो, म्हणून मंत्र्यांना तो संकटात हवा असतो. सल्लागाराचे हित ते धन्याचे हित नसते. धनी सुरक्षित झाला, की सल्लागाराची गरज संपते. पिंगलकाला हे अर्धवट उमगते. दमनक पाठ फिरवतो न फिरवतो तोच पिंगलक नेमका धोका ओळखतो: दोन्ही बाजूंकडून पैसे खाणारा, किंवा मनात डूख धरलेला सेवक. आणि पाळत ठेवता येईल अशा जागी तो जाऊन बसतो. मग दमनक परत येतो, राजाशी कोणीही खोटे बोलू नये यावर भाषण देतो, आणि राजाची सावधगिरी क्षणात गळून पडते.
मध्यस्थ
प्रत्येक मध्यस्थ
जिथे दोन पक्षांना एकमेकांशी सहज बोलता येत नाही, तिथे हा नमुना हमखास दिसतो. जागेच्या व्यवहारातला दलाल खरेदीदाराला सांगतो, विक्रेत्याकडे दुसरीही गिऱ्हाइके आहेत; आणि विक्रेत्याला सांगतो, खरेदीदार हातचा जाऊ शकतो. दोघेही अस्वस्थ होतात, आणि दोघेही त्याच्यावर अवलंबून राहू लागतात. वडिलांच्या दुकानावरून दोन भावांचे बिनसते, आणि एक चुलतभाऊ त्यांच्यात निरोपांची ने-आण करतो. प्रत्येक निरोप तो थोडा अधिक तिखट करू शकतो, आणि अशा रीतीने स्वतःची भूमिका कधीच संपू देत नाही. कार्यालयात एखादा व्यवस्थापक एका हुशार नवख्याची कंपनीच्या प्रमुखाशी ओळख करून देतो. बदल्यात तो त्या नवख्याकडे एकच गोष्ट मागू शकतो: सगळे काही त्याच्यामार्फतच जाईल. यावरचा बचाव तोच, जो पिंगलकाला क्षणभर सुचला आणि त्याने सोडून दिला. एखाद्या अनोळखी माणसाबद्दल तुम्हाला जे काही कळते, ते सगळे एकाच माणसाकडून येत असेल, तर त्या अनोळखी माणसाला स्वतः भेटा. आणि काहीही झाले तरी मध्यस्थाचा काय फायदा होतो, ते पाहा. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “व्यापारी आणि राजवाड्याचा झाडूवाला”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “उपाशी दरबार” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. काही सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि काही वगळली आहेत.