पंचतंत्र · मित्रभेद
नखे आणि शिंगे
सुटकेची वाट नाही
“ओळखायच्या खुणा” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. दमनक कोल्हा निघून गेला, आणि संजीवक बैल विचारात पडला. आपला धनी, सिंहराजा पिंगलक, आपल्याला मारणार आहे, आणि ते कोणत्या खुणेवरून ओळखायचे, हे दमनकाने त्याला सांगितले होते. “आता मी करू तरी काय?” त्याने विचार केला. “दुसरीकडे गेलो, तर तिथे दुसरे कोणते तरी क्रूर जनावर मला मारील. या रानात माणसांचा वावर नाही. आणि धनी रागावला, की निघून जाणेसुद्धा शक्य नसते.” अपराध करून पळालेल्या सेवकाने आपण दूर आहोत म्हणून स्वतःला सुरक्षित समजू नये, असे सुभाषित सांगते. हुशारांचे हात लांबवर पोचतात, आणि बेसावध त्यांच्या तावडीतून सुटत नाहीत. “मग सरळ सिंहाकडेच जाणे उत्तम,” त्याने ठरवले. “कदाचित आश्रयाला आलेला म्हणून तो मला मानील, आणि जीवदान देईल.” निश्चय झाला, तरी मन अस्वस्थ होते. तशाच मनाने तो हळूहळू सिंहाकडे निघाला. दमनकाने सांगितले होते, अगदी तसाच पिंगलक त्याला दिसला: शेपूट आत ओढलेली, पंजे एकवटलेले, कान ताठ. संजीवक काही अंतरावर बसला. “धन्याचे मन ओळखणे किती कठीण!” त्याने विचार केला. सुभाषित म्हणते, राजाचे मन म्हणजे आत साप दडलेले घर. ते हिंस्र श्वापदांनी भरलेले रान आहे; कमळांनी सुंदर दिसणारे, पण मगरींनी भरलेले तळे आहे. दुष्ट माणसे आणि क्षुद्र खोटारडे ते रोजच्या रोज गढूळ करतात, आणि सेवक त्यात पाऊल टाकतो ते धास्तावूनच.
नखे आणि शिंगे
सिंहाचा हल्ला
इकडे पिंगलकालाही बैलात नेमकी तीच खूण दिसली, जिच्यावर लक्ष ठेवायला दमनकाने त्याला सांगितले होते. कसलीही चाहूल लागू न देता त्याने बैलावर झेप घेतली. वज्रासारख्या धारदार नखांनी त्याने संजीवकाचे अंग फाडले. पण संजीवकाने शिंगांच्या टोकांनी सिंहाचे पोट ओरबाडले, आणि कसाबसा स्वतःला सोडवून घेतला. मग तो पाय रोवून उभा राहिला, लढायला आणि पुन्हा शिंगावर घ्यायला तयार. दुसरा कोल्हा करटक हे पाहत होता. दोघेही रक्ताने लाल झाले होते, फुललेल्या पळसासारखे, आणि प्रत्येक जण दुसऱ्याचा जीव घ्यायला टपला होता. करटक तुच्छतेने दमनकावर उखडला. “मूर्खा! या दोघांना एकमेकांविरुद्ध उभे केलेस, ते फार वाईट केलेस. सगळ्या रानात तू खळबळ माजवलीस. नीतीतले तुला ओ की ठो कळत नाही.” खरा मंत्री, तो पुढे म्हणाला, जे तंटे एरवी दंडावर आणि रक्तपातावर जाऊन संपले असते, ते सौम्य उपायांनी मिटवतो. जो लहानसहान, फुटकळ हेतूंसाठी दंडाचा हात उगारतो, तो स्वतःच्या मूर्खपणाने राजाची लक्ष्मी धोक्यात घालतो. साम्नैवादौ प्रयोक्तव्यं कार्याकार्यविचक्षणैः । सामसिद्धा हि विधयो न प्रयान्ति पराभवम् ॥ काय करावे आणि काय करू नये, हे जाणणाऱ्यांनी आधी सामाचा प्रयोग केला पाहिजे. कारण सामाने साधलेले काम कधीच पराभवात संपत नाही.
नखे आणि शिंगे
मंत्र्याची कसोटी
“तुला मंत्रिपद हवे आहे,” करटक म्हणाला, “आणि सामाचे नावसुद्धा तुला ठाऊक नाही. तुझ्या आशा पोकळ आहेत, कारण तुला एकच उपाय प्यारा, तो म्हणजे दंड. आणि नीतीच्या सगळ्या उपायांत दंड सगळ्यांत हीन. “आणि मंत्र्याचा मुलगा असल्याच्या गर्वाने तू सगळ्या मर्यादा ओलांडल्या असशील, तर तोच गर्व तुझा नाश करील. शास्त्र सांगते, मंत्राची पाच अंगे आहेत, आणि त्यांतले एक म्हणजे संकटावरचा उपाय. धनी आता मोठ्या संकटात आहेत. तुझ्यात कुवत असेल, तर तो उपाय शोध. तुटलेले सांधण्यात मंत्र्याच्या बुद्धीची कसोटी लागते. पण ते तुझ्या आवाक्याबाहेरचे आहे; तुझी बुद्धी उलटी चालते. नीच जिवाला दुसऱ्याचे काम बिघडवता येते, ते तडीस नेता कधीच येत नाही.” मग त्याने दोषाची दिशाच बदलली. “किंवा कदाचित दोष तुझा नाही, धन्यांचा आहे. तुझ्यासारख्या मंदबुद्धीच्या शब्दावर त्यांनी विश्वास ठेवला.” मग करटकाने धन्याकडे पाहिले. बैलाच्या शिंगांनी त्याचे पोट ओरबाडले गेले होते. ते पाहून करटक खोल दुःखात बुडाला. “वाईट सल्ल्यामुळे हे संकट धन्यांवर ओढवले आहे,” तो म्हणाला. जे राजे शहाण्यांनी दाखवलेला मार्ग सोडून नीच माणसांच्या मतांप्रमाणे चालतात, ते संकटांच्या पिंजऱ्यात जाऊन पडतात. तो पिंजरा शत्रूंनी गजबजलेला असतो, आणि त्यातून बाहेर पडायची सोपी वाट नसते.
नखे आणि शिंगे
एकटा पाडलेला राजा
“मूर्खा!” तो पुढे म्हणाला. “ज्या धन्याभोवती चांगली माणसे असतात, त्याची सेवा करायला सगळेच उत्सुक असतात. फूट पाडण्यापलीकडे काहीच न जाणणारा तुझ्यासारखा पशू धन्याला चांगले सोबती कसे मिळवून देणार? वाईट मंत्री शेजारी असला, की चांगल्या राजाजवळही कोणी फिरकत नाही. आणि तुला तर स्वतःच्या फायद्यासाठी राजा एकटा हवा आहे. एवढेही तुला ठाऊक नाही?” आकीर्णः शोभते राजा न विविक्तः कदाचन । ये तं विविक्तम् इच्छन्ति ते तस्य परिपन्थिनः ॥ भोवती माणसे असतात, तेव्हा राजा शोभतो; एकटा असताना कधीच नाही. ज्यांना तो एकटा हवा असतो, ते त्याचे शत्रू. कठोर शब्दांत चांगले काय आहे ते शोधावे, करटक पुढे म्हणाला; काहीच नसेल, तर ते विष. गोड शब्दांत डाव काय आहे ते शोधावे; काहीच नसेल, तर ते अमृत. “नाहीतर दोष शेवटी धन्यांचाच. मंत्री या नुसत्या पदवीवर जगणाऱ्या, आणि नीतीतले काहीच न कळणाऱ्या तुझ्यासारख्याचा सल्ला ते मागेपुढे न पाहता घेतात. जे राजे तोंडपुज्या सेवकांत रमतात, त्यांच्यासाठी ज्यांनी कधी धनुष्याची दोरीही ओढलेली नसते, ते राजे आपली लक्ष्मी शत्रूंना भोगायला सोडून जातात. बलभद्र नावाचा एक मंत्री आणि एक नग्न साधू यांची एक छान गोष्ट आहे.” “ती कशी?” दमनकाने विचारले, आणि करटकाने त्याला स्वर्गात गेलेल्या साधूची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते.
नखे आणि शिंगे
ही गोष्ट काय शिकवते
सापळा जसा रचला होता, तसाच मिटतो. प्रत्येकाला दुसऱ्यात तीच खूण दिसते, जी त्याला सांगितली गेली होती, आणि पहिला घाव सिंह घालतो. संजीवक तर स्वतःहून त्यात चालत जातो. पळता येत नाही, असा तो हिशेब करतो, म्हणून आश्रय मागणारा होऊन सिंहाकडे जातो. ज्या सेवकाला धन्याला सोडून जाताही येत नाही आणि त्याचे मनही ओळखता येत नाही, त्याच्यापाशी चांगली चाल उरलेलीच नसते. करटकाची कानउघाडणी म्हणजे दमनकाविरुद्ध ग्रंथानेच मांडलेला खटला, आणि तो भक्कम आहे. जे एरवी दंडावर जाऊन संपेल, ते सौम्य उपायांनी मिटवणे, हे मंत्र्याचे काम. त्याच्या बुद्धीची कसोटी फूट सांधण्यात लागते, पाडण्यात नाही; तोडायला कोणालाही येते. पण ही कानउघाडणी केव्हा येते, ते पाहा: नखे आत घुसल्यावर. करटक फटकारतो, धन्यासाठी शोक करतो, आणि मग ऐकल्याबद्दल धन्यालाच दोष देतो. अजून तरी त्याचा उपाय शब्दांपुरताच आहे. विषय आहेत मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत, आणि भेद, म्हणजे फूट पाडणे. करटकाचे सगळ्यांत धारदार सुभाषित या दोघांना जोडते: ज्यांना राजा एकटा हवा असतो, ते त्याचे शत्रू. फूट पाडणारा सल्लागार एकटे पाडूनच काम करतो. एक नवा प्रमुख सचिव व्यवस्थापकीय संचालकांना सांगतो, की संचालक मंडळ सुस्त आहे, जुने व्यवस्थापक निष्ठावान नाहीत, आणि सगळे काही त्याच्यामार्फतच जावे. वर्षभरात व्यवस्थापकीय संचालकांपर्यंत दुसरे कोणीच पोचू शकत नाही, आणि प्रत्येक निर्णय त्या सल्लागाराचाच असतो. एका घरात एक मुलगा म्हाताऱ्या वडिलांचे व्यवहार हाती घेतो, आणि भावंडांना हलकेच दूर ठेवतो. त्याचे म्हणणे: बाबा लवकर थकतात, तुम्ही आलात की ते उगाच अस्वस्थ होतात. काय ठरले, ते बाकीच्यांना कळते, कागदपत्रांवर सह्या झाल्यावरच. कठोर आणि गोड शब्दांवरचे सुभाषित ती कसोटी देते, जी पिंगलकाने कधीच लावली नाही. कठोर शब्दात चांगले शोधा, आणि गोड शब्दात डाव. बैलाविरुद्ध दमनकाने आणलेली बातमी त्या सुभाषिताच्या अर्थाने गोड होती: ती राजाच्या जिवाच्या काळजीचा वेश घेऊन आली, आणि कोणीच तिची झडती घेतली नाही. एका संचालकापुढे नव्या शाखेविषयी दोन अहवाल येतात. ज्याचा त्याला कंटाळा येतो, असा एक अधिकारी स्पष्ट सांगतो, की शाखा तोट्यात चालली आहे. दुसरा आपुलकीने सांगतो, की सगळे आलबेल आहे, आणि पहिल्या अधिकाऱ्याचा डोळा संचालकाच्याच खुर्चीवर आहे. आधी कोणता अहवाल तपासायचा, ते सुभाषित सांगते. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “रोज स्वर्गात जाणारा साधू”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “माकडे आणि काजवा” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. करटकाच्या कानउघाडणीतली बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि आणखी काही वगळली आहेत.