पंचतंत्र · मित्रभेद
निळा कोल्हा
निळीच्या हौदात
कारस्थानी दमनक कोल्ह्याने सिंहराजा पिंगलकाला ऊ आणि ढेकणाची गोष्ट सांगितली होती. मग त्याने राजाचा आणखी एक दोष शोधून काढला. “आणि आणखी एक गोष्ट. ज्यांच्या घराण्यांनी पिढ्यान्पिढ्या स्वामींच्या घराण्याची सेवा केली, त्या सेवकांना स्वामींनी बाजूला सारले आहे. ते चुकीचे आहे.” त्याला म्हणायचे होते ते दरबारातले जुने सेवक; त्याचे स्वतःचे घराणेही त्यांच्यातलेच. त्यांना डावलून राजा आता बैलाला पुढे करत होता. त्यक्ताश्चाभ्यन्तरा येन बाह्याश्चाभ्यन्तरीकृताः । स एव मृत्युमाप्नोति मूर्खश्चण्डरवो यथा ॥ जो स्वतःच्या जवळच्या माणसांना बाहेर काढतो, आणि बाहेरच्यांना जवळ करतो, तो मूर्ख चंडरवासारखा मरण ओढवून घेतो. ते कसे, असे पिंगलकाने विचारले. आपल्या माणसांना सोडून परक्यांना जवळ करणारा राजा नाश पावतो, हे दाखवण्यासाठी दमनकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगराच्या वेशीपासून जवळच एका बिळात एक कोल्हा राहत होता. त्याचे नाव चंडरव, म्हणजे “भयंकर आरोळी”. एका रात्री तो अन्नाच्या शोधात निघाला. भुकेने त्याचा घसा कोरडा पडला होता, आणि भटकत भटकत तो नगरात शिरला. नगरातल्या कुत्र्यांनी आपल्या तीक्ष्ण दातांनी त्याचे लचके तोडले, आणि त्यांच्या भयंकर भुंकण्याने त्याच्या उरात धडकी भरली. धडपडत, वाट फुटेल तिकडे पळत, तो एका कारागिराच्या घरात घुसला. तिथे तो निळीच्या एका मोठ्या हौदात पडला, आणि कुत्रे आल्या वाटेने परत गेले. त्याचे आयुष्य अजून सरले नव्हते. कसाबसा तो हौदातून बाहेर पडला, आणि त्याने जंगलाची वाट धरली.
निळा कोल्हा
इंद्राने केलेला अभिषेक
आसपासच्या प्राण्यांनी निळीने रंगलेले त्याचे अंग पाहिले. “कोणीच कधी न पाहिलेल्या रंगाचा हा कोण प्राणी?” असे ओरडत ते पळू लागले; भीतीने त्यांचे डोळे भिरभिरत होते. “ही कुठूनतरी आलेली अजब बला आहे,” ते एकमेकांना म्हणाले. “हिचे वागणे कसे आहे, बळ किती आहे, कोणालाच ठाऊक नाही. चला, दूर निघून जाऊ.” न यस्य चेष्टितं विद्यान्न कुलं न पराक्रमम् । न तस्य विश्वसेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छ्रियमात्मनः ॥ स्वतःचे कल्याण चाहणारा शहाणा माणूस अशावर विश्वास ठेवत नाही, ज्याचे वागणे, कुळ आणि पराक्रम त्याला ठाऊक नाहीत. प्राणी किती घाबरले आहेत, हे चंडरवाने पाहिले, आणि तो खोटे बोलला. “वनातल्या प्राण्यांनो, माझ्यापासून का पळता? देवांचा राजा इंद्र याने पाहिले, की तुम्हाला कोणी धनी नाही. म्हणून त्याने मला, चंडरवाला, तुमचा राजा म्हणून अभिषेक केला आहे. माझ्या छत्राखाली निर्भय राहा.” ते ऐकून सिंह, वाघ, चित्ते, माकडे, ससे, हरणे आणि कोल्हे, सगळे त्याच्यापुढे नतमस्तक झाले. “महाराज,” ते म्हणाले, “आम्ही काय करावे, ती आज्ञा द्यावी.”
निळा कोल्हा
आरोळी
त्याने सिंहाला आपला मंत्री केले, आणि वाघाला शय्यापाल. चित्ता त्याचा पानाचा डबा सांभाळू लागला, हत्ती त्याच्या दाराचा पहारेकरी झाला, आणि माकड त्याच्यावर छत्र धरू लागले. पण कोल्हे, त्याचे स्वतःचे भाईबंद, त्यांना मात्र त्याने मानगुटीला धरून बाहेर हाकलले, एकूणएक. अशा रीतीने तो राजवैभव भोगू लागला. सिंह आणि इतर प्राणी शिकार मारून त्याच्यापुढे आणून ठेवत, आणि राजाला शोभेल असे तो ती सगळ्यांत वाटून देई. असा काही काळ गेला. एके दिवशी तो आपल्या दरबारात बसला होता, तेव्हा जवळच कोल्ह्यांच्या एका कळपाची कोल्हेकुई त्याला ऐकू आली. त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, आणि आनंदाने त्याचे डोळे भरून आले. तो उठला, आणि गळा फाडून कोल्हेकुई करू लागला. सिंह आणि इतर प्राण्यांनी ते ऐकले. “हा तर कोल्हा,” त्यांच्या लक्षात आले. क्षणभर ते शरमेने माना खाली घालून उभे राहिले. मग ते म्हणाले, “या कोल्ह्याने आपल्याला फसवले. मारा त्याला.” ते ऐकून तो पळायला निघाला, पण एका वाघाने त्याच्या चिंधड्या उडवल्या, आणि तो मेला. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली: जो स्वतःच्या माणसांना बाहेर काढतो, आणि परक्यांना जवळ करतो, तो मरण ओढवून घेतो.
निळा कोल्हा
ही गोष्ट काय शिकवते
दमनकाचा मुद्दा त्याच्या श्लोकात आहे: स्वतःच्या माणसांना हाकलून दरबार परक्यांनी भरणारा राजा नाश पावतो. पण गोष्ट नेमके तसे दाखवत नाही. सिंह आणि वाघ कोल्ह्याचा नाश करतात, ते परके आहेत म्हणून नव्हे. तो खरा कोण आहे, हे त्यांना कळते म्हणून. त्याला ओळखू शकणारे फक्त कोल्हेच होते, आणि त्यांनाच त्याने हाकलले होते. त्याचा नाश त्याच्या आतूनच येतो, त्याला न रंगवता येणाऱ्या एकाच गोष्टीतून: त्याच्या आवाजातून. म्हणून ही गोष्ट ढोंग्याइतकीच दरबारालाही सावध करते. प्राण्यांची पहिली प्रतिक्रिया योग्य होती: ज्याचे वागणे, कुळ आणि पराक्रम ठाऊक नाहीत, त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये. एक विचित्र रंग आणि इंद्राबद्दलचा एक धाडसी दावा यांनी ती मोडून काढली. विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत, आणि दरबारासाठी धडा असा, की नवख्याचे हुकूम मानण्यापूर्वी त्याचे दावे कुठून आले, ते विचारावे. एका कौटुंबिक व्यवसायात संस्थापकाचा मुलगा परदेशातून नवे रीतिरिवाज आणि नवा हुद्दा घेऊन परत येतो. त्याला लहानपणापासून ओळखणाऱ्या जुन्या माणसांना काढून तो फक्त हुद्दा ओळखणारी माणसे नेमतो. कारखान्यात एक भांडण होते, आणि त्या नव्या माणसांसमोरच त्याचा जुना तापट स्वभाव उघडा पडतो. किंवा एका गृहनिर्माण सोसायटीत एक नवा रहिवासी येतो. पूर्वी ज्या बिल्डरकडे तो काम करत होता, त्याच्याबद्दल तो अधिकारवाणीने बोलतो, आणि त्याला सचिव केले जाते. मग त्या बिल्डरला ओळखणारा एक कंत्राटदार एका सभेला येतो. दमनकाने या गोष्टीचा केलेला उपयोग अधिक धारदार आहे. तो संजीवक बैलाला परका ठरवतो, आणि स्वतःला डावललेला पिढीजात सेवक. पण त्याच्या गोष्टीतला ढोंगी म्हणजे देवांबद्दल खोटे बोलणारा एक कोल्हा. आणि या दरबारात देवांबद्दल खोटे बोललेला एकच आहे: दमनक, जो स्वतःही कोल्हाच आहे. बैलाला दरबारात आणण्यापूर्वी त्याने पिंगलकाला सांगितले होते, की संजीवक शंकराचे वाहन आहे, आणि देवाने हे वन त्याला खेळायला दिले आहे. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.