पंचतंत्र · मित्रभेद
ओळखायच्या खुणा
सिंह कसा लढतो
“समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग १” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. दमनक कोल्ह्याने समुद्राशी लढलेल्या टिटव्याची गोष्ट संपवली होती: शत्रूचे बळ आधी जाणून न घेता जो वैर सुरू करतो, त्याचा पराभव होतो. त्यात आपल्यासाठी काय दडले आहे, हे संजीवक बैलाने ओळखले. आपला धनी, सिंहराजा पिंगलक, आपल्याला मारणार आहे, असे दमनकाने त्याला आधीच सांगितले होते. आता संजीवकाने विचारले, “मित्रा, सांग, तो लढतो कसा?” याआधी दमनकाने सिंहाला सांगितले होते, की बैलाच्या कोणत्या खुणेवर लक्ष ठेवायचे. आता त्याने बैलाला सांगितले, की सिंहाच्या कोणत्या खुणेवर लक्ष ठेवायचे. “एरवी तो एका शिळेवर निवांत पडलेला असतो, अंग सैल सोडून,” तो म्हणाला. “आज कदाचित वेगळे दिसेल. कदाचित अगदी सुरुवातीपासूनच त्याने शेपूट आत ओढून घेतलेली असेल, चारही पंजे एकवटलेले असतील, आणि कान ताठ असतील. तू येत असताना तो दुरूनच तुझ्यावर नजर रोखून उभा असेल. तसे दिसले, तर समज, की तो तुझ्याशी दगा करणार आहे.” एवढे सांगून दमनक दुसरा कोल्हा करटक याच्याकडे गेला. “काय केलेस?” करटकाने विचारले. “त्या दोघांना मी एकमेकांविरुद्ध उभे केलेसुद्धा,” दमनक म्हणाला. “खरेच?” “परिणाम दिसेल, तेव्हा कळेलच.” “त्यात नवल ते काय,” करटक म्हणाला. “कारण:” भिनत्ति सम्यक्प्रहितो भेदः स्थिरमतीनपि । भूधरान्संहितशिलान्महापूर इवाम्भसाम् ॥ नीट योजून पाडलेली फूट स्थिर मनाच्या माणसांनाही फोडते, जसा पाण्याचा मोठा पूर घट्ट जुळलेल्या खडकांचे डोंगरही फोडतो. “ज्याने फूट पाडली, त्याने मग सगळ्या मार्गांनी स्वतःचे भले साधून घ्यावे,” दमनक म्हणाला. “समज, एखाद्याने सगळे शास्त्रग्रंथ वाचले, त्यांचा गाभा नीट समजून घेतला, आणि तरीही तो स्वतःचे भले साधत नाही. मग त्या ग्रंथांचा त्याला उपयोग काय? त्यांनी त्याला फक्त कष्टच दिले.”
ओळखायच्या खुणा
नीती वाकडीच असते
“खरे तर स्वतःचे भले असे काहीच नसते,” करटक म्हणाला. “या शरीराचा शेवट किडे, राख, नाहीतर विष्ठा. अशा देहाचे पोषण दुसऱ्यांच्या दुःखावर करायचे, ही कसली नीती?” “तुला नीतीतले काहीच कळत नाही,” दमनक म्हणाला. “नीती स्वभावानेच वाकडी असते, आणि मंत्री नेहमी तिच्याच जोरावर जगत आले आहेत. म्हटलेच आहे:” निस्त्रिंशं हृदयं कृत्वा वाणीं चेक्षुरसोपमाम् । विकल्पोऽत्र न कर्तव्यो हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥ हृदय निर्दय कर, आणि वाणी उसाच्या रसासारखी ठेव. इथे मागेपुढे पाहू नकोस: ज्याने आधी तुझे वाईट केले, त्याला मार. “आणि आणखी एक,” तो पुढे म्हणाला. “संजीवक एकदा मारला गेला, की तो आपले अन्न होईल. दुसऱ्याचे वाईट करून स्वतःचा हेतू साधणाऱ्या हुशाराने आपले मन लपवून ठेवलेच पाहिजे, आणि कधीही पकडले जाता कामा नये, रानातल्या चतुरकासारखे.” “ते कसे?” करटकाने विचारले, आणि दमनकाने त्याला चतुरक कोल्ह्याची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते.
ओळखायच्या खुणा
ही गोष्ट काय शिकवते
सापळ्याचे दोन्ही भाग आता जागी बसले आहेत. बैल सावधपणे, घाव घालायच्या तयारीत येईल, असे सिंहाला सांगितले गेले. आता घाव घालायला सज्ज झालेला सिंह कसा दिसतो, हे बैलाला सांगितले जाते. यातली कोणतीच खूण काहीच सिद्ध करत नाही. आधीच सावध केलेला प्रत्येक जण पवित्रा घेईल, आणि दुसऱ्याचा पवित्रा पाहून म्हणेल: हाच तो पुरावा, जो मला सांगितला होता. करटक हे कृत्य चुकीचे आहे असे म्हणत नाही, फक्त निरर्थक म्हणतो: शरीराचा शेवट राखच. असल्या बोलण्याने कारस्थान्याला काहीच फरक पडत नाही. दमनक आपल्या धंद्याच्या भाषेत उत्तर देतो, आणि मग खरा हेतू नकळत बाहेर पडतो: मेलेला बैल म्हणजे अन्न. हा भेद, म्हणजे फूट पाडणे, त्याच्या सगळ्यांत नेमक्या रूपात: दोन्ही बाजूंच्या हातात आधीच लक्ष ठेवायची खूण द्यायची. एका छोट्या फर्ममधल्या दोन भागीदारांना त्यांचा हिशेबनीस वेगवेगळे सांगतो. एकीला तो सांगतो: तुमचा भागीदार ग्राहकांचे फोन एकटाच घेऊ लागला, तर समजा, तो ग्राहकांना घेऊन बाहेर पडणार आहे. दुसऱ्याला सांगतो: त्या बँकेचे खातेउतारे मागू लागल्या, तर समजा, त्या तुमच्याविरुद्ध पुरावा जमवत आहेत. आठवड्याभरात दोघांनीही अगदी साधी, नेहमीची गोष्ट केलेली असते, आणि प्रत्येकाने दुसऱ्याला ती करताना पाहिलेले असते. विचारायचा प्रश्न दमनकाच्या स्वतःच्या हेतूतूनच मिळतो: ही जोडी फुटली, तर फायदा कोणाचा? मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “उंट एकट्याने खाणारा कोल्हा”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “नखे आणि शिंगे” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. कोल्ह्यांनी एकमेकांना ऐकवलेल्या सुभाषितांपैकी तीन आशयापुरती दिली आहेत.