पंचतंत्र · मित्रभेद
राजाचे रक्षण करणारे माकड
लाडक्याच्या हाती तलवार
आपल्या सुभाषितामागची दुसरी गोष्ट सांगायला करटक कोल्हा पुढे वळला. मूर्ख मित्र शत्रूपेक्षा वाईट, हे त्याला आपल्या सहकारी कोल्ह्याला, दमनकाला, दाखवायचे होते. गोष्ट त्याच राजपुत्राची आहे, जो व्यापाऱ्याच्या मुलाला आणि विद्वान ब्राह्मणाच्या मुलाला बरोबर घेऊन घर सोडून गेला होता. रोहण पर्वतावर त्यांना रत्ने सापडली होती, आणि रानात एक शहाणा चोर त्यांना वाचवण्यासाठी मेला होता. ते ज्या नगरात पोचले, तिथे व्यापाऱ्याच्या मुलाने तिन्ही रत्ने विकली, आणि आलेली मोठी रक्कम राजपुत्रापुढे ठेवली. मग त्या देशाच्या राजाचे राज्य बळकावायचा बेत राजपुत्राने आखला. त्याने विद्वान ब्राह्मणाच्या मुलाला आपला मंत्री केले, आणि व्यापाऱ्याच्या मुलाला खजिनदार. दुप्पट पगार देऊन त्याने सैन्य उभे केले, मंत्र्याच्या नीतिज्ञानाच्या जोरावर युद्ध केले, राजाला लढाईत मारले, आणि स्वतः राजा झाला. मग राज्यकारभाराचे सगळे काम दोघा मित्रांवर सोपवून तो चैनीत बुडाला. एकदा अंतःपुरात वेळ घालवत असताना त्याने करमणुकीसाठी जवळच्या पागेतून एक माकड आणले, आणि ते सतत आपल्याजवळ ठेवू लागला. राजांना पोपट, माकडे असे पाळीव प्राणी स्वभावतःच आवडतात. राजा देत असलेली नाना तऱ्हेची पक्वान्ने खाऊन माकड कालांतराने चांगले मोठे झाले, आणि सगळा दरबार त्याला मान देऊ लागला. राजाचा त्याच्यावर इतका विश्वास होता, आणि इतकी माया, की त्याने त्याला आपला खड्गधारी केले. राजवाड्याजवळ राजाचे एक उपवन होते, नाना जातींच्या झाडांनी भरलेले. वसंत आला, तेव्हा ते किती सुंदर दिसते, ते राजाने पाहिले. मदनाचा महिमा गाणाऱ्या भुंग्यांच्या थव्यांनी ते गुंजत होते, आणि असंख्य फुलांच्या सुगंधाने दरवळत होते. कामातुर होऊन तो राणीला घेऊन त्यात शिरला. त्याचा सगळा लवाजमा दारापाशीच राहिला. सगळीकडे पाहत तो फिरत राहिला, आणि दमला. मग तो माकडाला म्हणाला, “या लतामंडपात मी क्षणभर झोपतो. माझे नीट रक्षण कर, आणि कोणालाही मला त्रास देऊ देऊ नकोस.” आणि तो झोपी गेला.
राजाचे रक्षण करणारे माकड
भुंगा
फुलांच्या, अत्तरांच्या आणि कस्तुरीच्या वासाने ओढला जाऊन एक भुंगा आला, आणि राजाच्या डोक्यावर बसला. माकडाने ते पाहिले, आणि त्याला राग आला. “काय? हा क्षुद्र जीव माझ्या डोळ्यांदेखत राजाला डसतो?” आणि तो त्याला हाकलू लागला. पण त्याने कितीही वेळा हाकलले, तरी भुंगा पुन्हा पुन्हा राजापाशी येत राहिला. शेवटी रागाने आंधळ्या झालेल्या माकडाने तलवार उपसली, आणि भुंग्यावर घाव घातला. त्या घावाने राजाचे डोके फुटले. राणी भेदरून उठली. काय झाले ते पाहताच ती किंचाळली. “मूर्ख माकडा! राजाने तुझ्यावर विश्वास ठेवला होता. हे काय केलेस तू?” माकडाने तिला घडले ते सांगितले. मग सगळे लोक जमले, त्यांनी त्याला शिव्याशाप दिले, आणि हाकलून लावले. “म्हणून योग्यच म्हटले आहे,” करटकाने गोष्ट संपवली, “मूर्खाला कधी मित्र करू नये, कारण एका माकडाने राजाला मारले. म्हणूनच मी म्हणतो:” पण्डितोऽपि वरं शत्रुर्न तु मित्रमपण्डितम् । स्ववध्यार्थे मृतश्चौरो वानरेण हतो नृपः ॥ शहाणा शत्रू परवडला, पण मूर्ख मित्र नको. ज्यांना मारायला निघाला होता, त्यांच्याचसाठी एक चोर मेला; आणि एका राजाला माकडाने मारले.
राजाचे रक्षण करणारे माकड
ही गोष्ट काय शिकवते
माकड सांगितलेले सगळे करते. ते राजाचे रक्षण करते, कोणालाही जवळ फिरकू देत नाही, आणि राजासाठी रागावतेसुद्धा, एका भुंग्यावरही. त्याच्याकडे निष्ठा आहे, उत्साह आहे, आणि तलवार आहे. नाही ती फक्त एक जाण: ती तलवार कशासाठी आहे, याची. असा मित्र पहिल्या गोष्टीतल्या चोरापेक्षा जास्त नुकसान करतो. चोराला आपल्यापुढचे पर्याय तोलता आले; माकड फक्त आज्ञा पाळते. माकडाला मोठे केले ते राजानेच. मायेपोटी त्याने त्याला इतके पोसले, की सगळा दरबार त्याला मान देऊ लागला. मग त्याच्या हाती शस्त्र दिले. आणि जे पहारा देऊ शकले असते, त्या बाकी सगळ्यांना दारापाशीच ठेवले. गोष्ट त्याला स्पष्ट शब्दांत दोष देत नाही, पण घटनांचा क्रम बोलका आहे. तलवार गेली ती सर्वांत लाडक्या प्राण्याच्या हाती, विचार करू शकणाऱ्याच्या नव्हे. करटक हे सुभाषित दमनकावर रोखतो: अक्कल नसलेला मित्र, ज्याला आता तो जवळ ठेवू इच्छित नाही. वाचकाला पिंगलकाचीही आठवण होऊ शकेल, ज्याने आपला विश्वास दमनकावर टाकला. विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री. एक व्यावसायिक आपल्या जुन्या, एकनिष्ठ ड्रायव्हरला कार्यालयाचा कारभार सोपवतो, कारण त्याचा दुसऱ्या कोणावर विश्वास नसतो. कर्जाचा निकाल लावायला आलेल्या बँक व्यवस्थापकालाच ड्रायव्हर परत पाठवतो, कारण साहेब विश्रांती घेत असतात. निष्ठा खरीच होती. फक्त ती त्या कामाची पात्रता नव्हती. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हेर्टेल यांच्या पाठात ही गोष्ट सावजांसाठी प्राण देणाऱ्या चोराच्या गोष्टीसह सांगितलेल्या एकाच कथेचा उत्तरार्ध आहे.