पंचतंत्र · मित्रभेद
राजाची व्यसने
धन्याप्रती कर्तव्य
“उपाशी दरबार” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. करटक आणि दमनक हे दोन कोल्हे. त्यांचे वडील सिंह राजाचे मंत्री होते, पण हे दोघे अजूनही दरबाराबाहेरच होते. पिंगलक सिंह आपले दिवस संजीवक बैलाबरोबर एकांतात घालवत होता. त्याने शिकार करणे सोडले होते, त्यामुळे सगळा दरबार उपाशी होता. दमनकाने करटकाला नुकतीच संन्यासी आणि त्यांचा खोटा शिष्य यांची गोष्ट सांगितली होती. माणसे स्वतःच ओढवून घेतात, अशा संकटांची ती गोष्ट. आता करटक पुन्हा त्या दोघांच्या स्वतःच्या अडचणीकडे वळला. “मग तू आणि मी करायचे काय?” “अजूनही मला काही ना काही मार्ग सुचेल,” दमनक म्हणाला, “संजीवकाची आपल्या स्वामींपासून ताटातूट करायचा. आणि हा प्रश्न फक्त आपल्या दोघांपुरता नाही. आपले स्वामी पिंगलक एका गंभीर व्यसनात सापडले आहेत. कारण:” व्यसनं हि महाराज्ञो मोहात्संप्रतिपद्यते । विधिना शास्त्रदृष्टेन भृत्यैर्वार्यः प्रयत्नतः ॥ मोठा राजा मोहापायी व्यसनात पडला, तर सेवकांनी शास्त्राने सांगितलेल्या पद्धतीने, झटून, त्याला आवरले पाहिजे. “आपले स्वामी कोणत्या व्यसनात सापडले आहेत?” करटकाने विचारले.
राजाची व्यसने
उणिवेचे व्यसन
राजनीतीचे ग्रंथ सांगतात, तसे दमनकाने ते समजावून सांगितले. त्याने वापरलेल्या ‘व्यसन’ या शब्दाला संस्कृतमध्ये दोन अर्थ आहेत: दुर्गुण आणि आपत्ती. राजाचे स्वतःचे शौक आणि संताप या यादीत येतात: स्त्रिया, जुगार, शिकार, मद्य, कठोर बोलणे, क्रूर शिक्षा आणि लोभ. बंड, नैसर्गिक आपत्ती आणि युद्ध की तह याची चुकीची निवडही त्यातच येते. पण त्यांतले पहिले व्यसन म्हणजे उणीव. राज्य सात आधारांवर उभे असते: राजा, मंत्री, प्रजा, किल्ला, खजिना, सैन्य आणि मित्र. यांतला कोणताही एक नसला, तर राज्य उणिवेच्या व्यसनात सापडते. “आणि आपल्या स्वामींचे व्यसन हेच,” दमनक पुढे म्हणाला. “संजीवकाने त्यांना इतके पुरते मुठीत घेतले आहे, की त्यांना ना मंत्र्याची आठवण राहिली आहे, ना आपल्या गादीच्या इतर कोणत्याही आधाराची. बैलाच्या संगतीत तेही आता गवत खाणाऱ्या जनावरासारखे जगतात. फार बोलून काय करायचे? काहीही करून पिंगलकांची संजीवकापासून ताटातूट केलीच पाहिजे.” “पण तुझ्यात तेवढी ताकद नाही,” करटक म्हणाला. “तू त्यांची ताटातूट करणार कशी?” उत्तरादाखल दमनकाने एक श्लोक म्हटला. एका कावळिणीने सोन्याची साखळी वापरून काळ्या नागाला लोळवले, असे त्यात म्हटले होते. “ते कसे?” असे करटकाने विचारले, तेव्हा ताकदीला जे जमत नाही ते युक्तीने साधते, हे दाखवण्यासाठी दमनकाने त्याला ती गोष्ट सांगितली.
राजाची व्यसने
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहेत भेद, म्हणजे फूट पाडणे, आणि मंत्र, म्हणजे सल्ला. दमनकाचे हे प्रवचन खरीखुरी राजनीती आहे; कौटिलीय अर्थशास्त्रात राज्याच्या व्यसनांवर आणि आपत्तींवर एक स्वतंत्र अधिकरणच आहे, आठवे. त्याचे निदानही बरोबर आहे. ज्या राजाला एका मित्राशिवाय काही दिसत नाही, त्याच्या नजरेतून मंत्री, सैन्य आणि मित्रराज्ये निसटलेली असतात. अडचण आहे ती इलाजात. श्लोक सांगतो, सेवकांनी राजाला “शास्त्राने सांगितलेल्या पद्धतीने” आवरावे. दमनक राजाशी बोलायचे सुचवत नाही. तो मित्रालाच दूर करायचे सुचवतो. दरबाराबाहेर ठेवलेल्या दोन भुकेल्या कोल्ह्यांना असे एक कर्तव्य सापडले आहे, जे त्यांच्या स्वार्थाशी तंतोतंत जुळते. आणि शास्त्रांच्या आधारामुळे त्याला निष्ठेचा रंग येतो. एखादा दुय्यम अधिकारी एक काळजीपूर्वक टिपण लिहितो: मर्जीतला एक नवा माणूस आल्यापासून साहेबांचे ग्राहकांकडे, अंदाजपत्रकाकडे आणि कर्मचाऱ्यांकडे कसे दुर्लक्ष झाले आहे. प्रत्येक मुद्दा खरा असतो, आणि टिपणाच्या शेवटी एकच शिफारस असते: त्या माणसाला जावे लागेल. असा कोणताही इलाज समोर आला, की विचारण्याजोगा प्रश्न एकच: याचा फायदा कोणाला? मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “कावळीण आणि सोन्याची साखळी”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “ससा आणि विहिरीतला सिंह” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दमनकाने केलेले व्यसनांचे वर्णन बरेच संक्षिप्त केले आहे.