पंचतंत्र · मित्रभेद
रोज स्वर्गात जाणारा साधू
नगरात आलेले महात्मे
करटक कोल्ह्याने आपला सहकारी कोल्हा दमनक याला ही गोष्ट सांगितली. एखाद्या भोंदूने राजाला कह्यात घेतले, तर खरा मंत्री काय करतो, हे त्याला दाखवायचे होते. कोसल देशात अयोध्या नगरी आहे. तिथे सुरथ राजा राज्य करत होता. अनेक मांडलिक राजांचे मुकुट त्याच्या पादपीठापाशी झुकत असत. एके दिवशी एक वनरक्षक त्याच्याकडे आला. “स्वामी,” तो म्हणाला, “रानातले सगळे राजे आपल्याविरुद्ध उठले आहेत, आणि त्यांच्यात विंध्यक नावाचा एक रानातला सरदार आहे. त्याला त्याची जागा दाखवणे हे महाराजांचे काम.” राजाने आपला मंत्री बलभद्र याला बोलावले, आणि त्या सगळ्यांना वठणीवर आणायला पाठवले. बलभद्र दूर गेला असतानाच, उन्हाळा संपत आला तेव्हा, एक नग्न जैन साधू नगरात आले. ज्योतिष आणि भविष्य सांगणे यांच्या सगळ्या शाखांत, अगदी हरवलेल्या वस्तू शोधण्यापर्यंत, ते पारंगत होते. त्या विद्यांच्या जोरावर काही दिवसांतच त्यांनी सगळ्या देशाला आपल्या भजनी लावले. तोंडातोंडी पसरत ही बातमी राजापर्यंत पोचली. कुतूहलाने राजाने त्यांना राजवाड्यात बोलावून घेतले, आसन दिले, आणि विचारले, “गुरुजी, लोक म्हणतात ते खरे आहे का? दुसऱ्यांच्या मनातले आपण जाणता?” “परिणाम दिसेल, तेव्हा कळेलच,” साधू म्हणाले. प्रसंगाला साजेशा बोलण्याने त्यांनी राजाचे कुतूहल शिगेला पोचवले.
रोज स्वर्गात जाणारा साधू
स्वर्गातून परत
एके दिवशी साधूंनी आपली नेहमीची वेळ टळू दिली, आणि ते राजवाड्यात आले ते थेट दुपारी. मग त्यांनी थाप मारली. “राजन्, मी आपल्यासाठी शुभवार्ता आणली आहे,” ते म्हणाले. “आज पहाटे मी माझ्या कुटीत हे शरीर ठेवले, आणि देवलोकाला साजेसे दुसरे शरीर धारण केले. देवांना माझी ओढ लागली होती, म्हणून मी स्वर्गात गेलो, आणि आत्ताच परत आलो. तिथे देवांनी त्यांच्या वतीने आपली खुशाली विचारायला मला सांगितले.” राजा थक्क झाला. “काय, गुरुजी? आपण स्वर्गात जाता?” “महाराज,” साधू म्हणाले, “मी रोज स्वर्गात जातो.” मंदबुद्धी राजाने ते खरे मानले. राज्याचा सगळा कारभार, अंतःपुरातले व्यवहारसुद्धा, त्याने वाऱ्यावर सोडले, आणि तो पूर्णपणे साधूंच्या आहारी गेला. इकडे बलभद्राने रानातल्या राजांना वठणीवर आणले, रानातला मुलूख निर्भय केला, आणि तो धन्याच्या चरणांशी परत आला. पाहतो तो राजा साधूंसोबत एकटाच बसलेला, सगळ्या मंत्र्यांना बाहेर ठेवलेले, आणि राजाचा चेहरा आनंदाने उजळलेला; जणू तो एखाद्या चमत्काराविषयी बोलत होता. बलभद्राने खरे काय ते ओळखले, आणि नमस्कार केला. “देवांचे लाडके महाराज, आपला विजय असो!” तो म्हणाला. हे शब्द मानाचे होते, पण त्यांचा अर्थ ‘मूर्ख’ असाही होऊ शकत होता.
रोज स्वर्गात जाणारा साधू
मंत्र्याचे कुतूहल
राजाने त्याची खुशाली विचारली. “या गुरुजींना तू ओळखतोस?” तो म्हणाला. “यांना कोण ओळखत नाही?” बलभद्र म्हणाला. “गुरूंच्या अख्ख्या फौजेचे हे बापच आहेत. आणि मी ऐकतो, की ते देवलोकाला जातात. हे खरे आहे का?” “तू ऐकलेस ते सगळे खरे आहे,” राजा म्हणाला. “मंत्र्यांना कुतूहल असेल,” साधू म्हणाले, “तर त्यांनी स्वतःच पाहावे.” एवढे बोलून ते आपल्या कुटीत गेले, आतून कडी लावली, आणि आतच राहिले. क्षणभरही उलटला नसेल, तोच बलभद्र बोलला. “महाराज, ते कोणत्या प्रहरी परत येतील?” “एवढी घाई कशाला?” राजा म्हणाला. “ते स्वतःचे शरीर कुटीतच ठेवतात, आणि दुसऱ्या, दिव्य शरीरात परत येतात.” “खरेच तसे असेल,” बलभद्र म्हणाला, “तर लाकडांचा मोठा ढीग मागवावा, म्हणजे मला ही कुटी पेटवून देता येईल.” “कशासाठी?” राजाने विचारले. “म्हणजे हे शरीर जळून गेले, की देवलोकाला जाणाऱ्या त्याच शरीराने ते आपल्या शेजारी उभे राहू शकतील. याविषयी एक गोष्ट आहे.” आणि त्याने राजाला सापाशी लग्न केलेल्या मुलीची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते. गोष्ट सांगून झाल्यावर, आत नग्न साधू असतानाच, बलभद्राने ती कुटी पेटवून दिली. “म्हणून सुभाषित म्हणते,” करटकाने गोष्ट संपवली: नग्नः श्रवणको दग्धः पार्थिवोऽभिमुखीकृतः । आत्मा चैवोन्नतिं नीतो बलभद्रेण मन्त्रिणा ॥ नग्न साधू जाळला, राजाला पुन्हा आपलेसे केले, आणि स्वतःलाही उंचावर नेले: हे केले बलभद्र मंत्र्याने.
रोज स्वर्गात जाणारा साधू
ही गोष्ट काय शिकवते
बलभद्र कधीच वाद घालत नाही. राजा ज्या भोंदूवर श्रद्धा ठेवतो, त्याच्याशी वाद घातला, तर राजा वाद घालणाऱ्याच्याच विरुद्ध जातो. म्हणून मंत्री साधूची स्तुती करतो, त्याच्या प्रसिद्ध प्रवासांची नम्रपणे चौकशी करतो, आणि मग तो दावा साधूपेक्षाही जास्त गांभीर्याने घेतो. जो माणूस आपले शरीर मागे सोडून जातो, तो ते जाळण्याला हरकत घेऊ शकत नाही. युक्ती अशी: दावाच ज्या कसोटीची मागणी करतो, ती कसोटी शोधायची, आणि ती दाव्याच्याच शब्दांत मागायची. करटकाने निवडलेली गोष्ट मार्मिक आहे. साधूने मंत्र्यांना बाहेर ठेवून राजाला स्वतःपुरता धरून ठेवले होते, आणि नेमका हाच आरोप करटकाने नुकताच दमनकावर ठेवला आहे: राजा एकटा हवा असणे. गोष्ट कठोरही आहे. साधू प्राणाने किंमत मोजतो, मूळ ग्रंथ याला राजनीती मानतो, आणि सुभाषित वर सांगते, की यातून मंत्र्याची उन्नती झाली. जैन साधूंविषयीचा तिरस्कार ग्रंथाचा स्वतःचा आहे; वाचकाने तो बाळगायची गरज नाही. विषय आहे मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत. एका म्हाताऱ्याने आपली बचत एका गोड बोलणाऱ्या एजंटाच्या हाती दिली आहे. वर्षभरात पैसे दुप्पट करायचे वचन एजंटाने दिले आहे. त्याची मुलगी एजंटाशी भांडत नाही. ती म्हणते: फंड इतका छान चालला आहे, तर निम्मे पैसे आत्ताच काढून घेऊ या. खर्च निम्म्यावर आणायचे वचन देणाऱ्या एका सल्लागारावर एका कंपनीचा संचालक भाळला आहे. वित्तप्रमुख त्या वचनाला मूर्खपणा म्हणत नाही; ते वचन तो लेखी मागतो, आणि सल्लागाराची फी त्या बचतीशी जोडलेली हवी, असे सांगतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. रायडरचा नग्न साधू हेर्टेल यांच्या पाठात जैन साधू आहे.