पंचतंत्र · मित्रभेद
सापाशी लग्न केलेली मुलगी
साप झालेला मुलगा
सुरथ राजाचा मंत्री बलभद्र याला आपला राजा एका नग्न साधूच्या कह्यात गेलेला आढळला होता. हे साधू आपले शरीर कुटीत ठेवून स्वर्गात जातात, असा त्यांचा दावा होता. बलभद्राने कुटी जाळायला लाकडे मागवली. मागे सोडलेले शरीर जाळायला काहीच हरकत नाही, हे राजाला पटवण्यासाठी त्याने ही गोष्ट सांगितली. राजगृह नगरात देवशर्मा नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याच्या बायकोला मूल नव्हते, आणि शेजाऱ्यांची मुले पाहिली, की ती धाय मोकलून रडत असे. एके दिवशी ब्राह्मण तिला म्हणाला, “प्रिये, पुरे झाला हा शोक. ऐक. मी पुत्रप्राप्तीसाठी यज्ञ करत होतो. तेव्हा न दिसणारा कोणीतरी मला स्पष्ट शब्दांत म्हणाला, ‘ब्राह्मणा, तुला असा मुलगा होईल, जो रूपाने, स्वभावाने आणि मोहकतेने सगळ्या माणसांना मागे टाकील.’” तिचे मन आनंदाने उचंबळून आले. “त्याचे शब्द खरे ठरोत,” ती म्हणाली. कालांतराने तिला दिवस गेले, आणि वेळ भरल्यावर तिने एका सापाला जन्म दिला. त्याला टाकून दे, असे तिच्या सगळ्या दासींनी तिला सांगितले. तिने त्यांचे ऐकले नाही. तिने त्याला उचलून घेतले, न्हाऊ घातले, आणि आईच्या मायेने एका मोठ्या, स्वच्छ पेटीत ठेवले. ती त्याला दूध, ताजे लोणी वगैरे खाऊ घालत असे, आणि काही दिवसांतच तो पूर्ण वाढला. एके दिवशी शेजाऱ्यांच्या मुलाचे लग्न पाहताना ब्राह्मणीच्या डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा लागल्या. “तुम्हाला माझी काडीचीही किंमत नाही,” ती नवऱ्याला म्हणाली, “नाहीतर माझ्या पोराच्या लग्नासाठी तुम्ही काहीतरी केले असते.” “बाईसाहेब,” ब्राह्मण म्हणाला, “मी काय पाताळात जाऊन नागराज वासुकीपुढे हात पसरू? मूर्ख बाई, या सापाला दुसरा कोण आपली स्वतःची मुलगी देईल?”
सापाशी लग्न केलेली मुलगी
दूर देशातली नवरी
पण तिचा चेहरा आणखीच केविलवाणा झालेला पाहून तो विरघळला. बायकोच्या प्रेमापोटी त्याने भरपूर शिधा बांधून घेतला, आणि तो प्रवासाला निघाला. काही महिन्यांनी तो दूरच्या देशातल्या कुत्कुट नावाच्या ठिकाणी पोचला. तिथे तो एका नातलगाकडे उतरला. दोघे एकमेकांना ओळखत, आणि एकमेकांचा मान राखत. यजमानाने त्याच्या स्नानाची, जेवणाची सोय केली, आणि त्याने तिथे रात्र काढली. पहाटे यजमानाचा निरोप घेऊन तो निघणार, तोच त्या दुसऱ्या ब्राह्मणाने विचारले, “इकडे कोणत्या कामाने आला होतात, आणि आता कुठे निघालात?” “माझ्या मुलाला योग्य अशी मुलगी शोधायला आलो आहे,” तो म्हणाला. “असे असेल,” यजमान म्हणाला, “तर माझी एक अतिशय सुंदर मुलगी आहे, आणि माझ्यावर तुमचा पुरा हक्क आहे. तिला तुमच्या मुलासाठी घेऊन जा.” म्हणून ब्राह्मण त्या मुलीला, तिच्या दासींसह, घरी घेऊन आला. देशातल्या लोकांनी तिचे रूप पाहिले. असे रूप त्यांनी कधीच पाहिले नव्हते, आणि आनंदाने त्यांचे डोळे विस्फारले. “अशी रत्नासारखी मुलगी भली माणसे एका सापाला कशी देतील?” ते तिच्या दासींना म्हणाले. ते ऐकून तिचे सगळे वडीलधारे अस्वस्थ झाले. “भूतबाधा झालेल्या या पोराकडून तिला सोडवून नेलेच पाहिजे,” ते म्हणाले.
सापाशी लग्न केलेली मुलगी
एकदाच दिली जाते
मुलीने ते मानले नाही. “पुरे झाली ही थट्टा,” ती म्हणाली. “ऐका:” सकृज्जल्पन्ति राजानः सकृज्जल्पन्ति साधवः । सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥ राजे एकदाच बोलतात, सज्जन एकदाच बोलतात, आणि कन्या एकदाच दिली जाते. या तीन गोष्टी एकदा, आणि एकदाच होतात. शिवाय, ती म्हणाली, दैवाने फार आधीच ठरवून ठेवलेले बदलता येत नाही: पुष्पकाच्या बाबतीत खुद्द देवांनाही हेच कळले. “हा पुष्पक कोण?” सगळ्यांनी विचारले, आणि तिने त्यांना इंद्राच्या पोपटाची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते. “आणि मुलीने दिलेला शब्द मोडला, म्हणून माझ्या वडिलांना कोणी बोल लावावा, हेही मला नको,” ती पुढे म्हणाली. मग घरच्यांच्या संमतीने तिने त्या सापाशी लग्न केले. लगेचच ती मनापासून त्याची सेवा करू लागली: त्याला दूध पाजणे, आणि बाकी सगळे.
सापाशी लग्न केलेली मुलगी
पेटीतली कात
एका रात्री तिच्या खोलीत ठेवलेल्या मोठ्या पेटीतून तो साप बाहेर आला, आणि तिच्या शय्येवर चढला. “कोण आहे हा?” ती ओरडली. त्याचे रूप पुरुषाचे होते, आणि तिला वाटले, हा कोणी परका आहे. ती थरथर कापत उठली, दाराची कडी काढली, आणि पळणार इतक्यात तो म्हणाला, “थांब, प्रिये. मी तुझा पती आहे.” हे पटवण्यासाठी तो पेटीत ठेवलेल्या शरीरात परत शिरला, आणि पुन्हा त्यातून बाहेर आला. मुकुट, कुंडले, कडी आणि बाजूबंद यांनी झळाळणारा तो तिने पाहिला, आणि ती त्याच्या पाया पडली. मग त्या दोघांनी शृंगारसुख घेतले. मुलाचा बाप, तो ब्राह्मण, पहाटेच उठला होता, आणि काय प्रकार आहे ते त्याने पाहिले. पेटीत पडलेली सापाची कात त्याने उचलली. “आता हा पुन्हा यात शिरायचा नाही,” असा विचार करून त्याने ती जाळून टाकली. सकाळी, आनंदाने हरखून, नवराबायकोने सगळ्यांना आपला मुलगा दाखवला: कोणत्याही तरुणाच्या तोडीचा देखणा, आणि प्रेमात आकंठ बुडालेला. मागे सोडलेले शरीर जाळल्याचे हे उदाहरण राजाला सांगून झाल्यावर, बलभद्राने आत साधू असतानाच ती कुटी पेटवून दिली.
सापाशी लग्न केलेली मुलगी
ही गोष्ट काय शिकवते
बलभद्राचा मुद्दा म्हणजे वडिलांची कृती. मागे सोडलेले शरीर जाळता येते, आणि एकदा ते जळले, की त्यात परत शिरता येत नाही. ब्राह्मणाच्या मुलासाठी हे वरदान ठरते. त्याच करामतीचा दावा करणाऱ्या साधूसाठी तीच गोष्ट मृत्युदंड ठरते, आणि मंत्री फक्त त्याचा शब्द खरा मानतो. विषय आहेत दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न, आणि गृह, म्हणजे घरसंसार; आणि पहिल्या विषयाच्या दोन्ही बाजू या गोष्टीत आहेत. मुलीचा भरवसा दैवावर आणि दिलेल्या शब्दावर आहे. ती पुढे सांगते ती इंद्राच्या पोपटाची गोष्ट, दैवाने ठरवलेले देवसुद्धा बदलू शकत नाहीत, हे पटवण्यासाठी. तरीही सुखाचा शेवट पक्का होतो तो प्रयत्नाने. वडील मुलाचे नवे शरीर दैवावर सोडत नाहीत. ते परतीची वाटच नष्ट करतात. जो बदल टिकलाच पाहिजे, अशा कोणत्याही बदलाला वडिलांची ही कृती लागू पडते. दारू सोडलेला माणूस घरातल्या बाटल्या ओतून टाकतो. नव्या हिशेबपद्धतीकडे वळलेले कार्यालय जुनी पद्धत बंदच करून टाकते, म्हणजे कामाच्या गर्दीच्या दिवशी कोणी हळूच जुन्या पद्धतीकडे परत जात नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. करटकाने सांगितलेल्या, रोज स्वर्गात जाणाऱ्या साधूच्या गोष्टीत बलभद्र ही गोष्ट सुरथ राजाला सांगतो. हे विवेचन मुलीने सांगितलेल्या इंद्राच्या पोपटाच्या गोष्टीचेही आहे.