पंचतंत्र · मित्रभेद
सावजांसाठी प्राण देणारा चोर
शहाणा शत्रू बरा
करटक कोल्ह्याने आपला सहकारी कोल्हा दमनक याला नुकतीच दोन पोपटांची गोष्ट सांगितली होती: दोष आणि गुण संगतीतून येतात. “म्हणून तुझ्याजवळ राहणेसुद्धा माझ्या हिताचे नाही,” तो म्हणाला. “सुभाषित म्हणते ना:” पण्डितोऽपि वरं शत्रुर्न तु मित्रमपण्डितम् । स्ववध्यार्थे मृतश्चौरो वानरेण हतो नृपः ॥ शहाणा शत्रू परवडला, पण मूर्ख मित्र नको. ज्यांना मारायला निघाला होता, त्यांच्याचसाठी एक चोर मेला; आणि एका राजाला माकडाने मारले. “ते कसे?” दमनकाने विचारले. तेव्हा करटकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. मूर्ख मित्रापेक्षा शहाणा शत्रू बरा, हे त्याला दाखवायचे होते. एक राजपुत्र होता. त्याने एका व्यापाऱ्याच्या मुलाशी आणि एका विद्वान ब्राह्मणाच्या मुलाशी मैत्री केली. रोज ते तिघे चौकांत, बागांत आणि उपवनांत मौज करत फिरत. रोज राजपुत्र धनुर्विद्येकडे, घोड्यावर आणि हत्तीवर बसण्याकडे, रथ हाकण्याकडे आणि शिकारीकडे पाठ फिरवत असे. राजाला शोभणाऱ्या कलांकडे तो पाठ फिरवतो, म्हणून शेवटी बापाने त्याची कानउघाडणी केली. त्या अपमानाने आपला स्वाभिमान कसा दुखावला, ते राजपुत्राने आपल्या दोन मित्रांना सांगितले.
सावजांसाठी प्राण देणारा चोर
तिघे घर सोडतात
“आमचे बापही आम्हाला सारखे वाटेल ते ऐकवत असतात,” ते म्हणाले, “कारण आम्ही त्यांचे धंदे हाती घेत नाही. इतके दिवस तुझ्या मैत्रीच्या आनंदात ते आम्हाला जाणवले नाही. आता तुलाही तसाच घाव बसलेला पाहून आम्हाला आणखीच लागते.” “ज्यांचा अपमान झाला, त्यांनी तिथे राहू नये,” राजपुत्र म्हणाला. “चला, आपण तिघेही इथून निघू, आणि दुसरीकडे कुठे जाऊ.” कुठे, ते व्यापाऱ्याच्या मुलाला ठाऊक होते. “पैशाशिवाय कोणालाच हवे ते कधी मिळत नाही. म्हणून आपण रोहण पर्वतावर जाऊ. तिथे रत्ने मिळतील, आणि मनात येईल ते सगळे आपल्याला मिळेल.” सगळ्यांना ते पटले, आणि ते रोहणावर गेले. तिथे नशिबाने प्रत्येकाला एकेक अनमोल, उत्तम जातीचे रत्न सापडले. मग धोक्यांनी भरलेल्या रानातल्या वाटेवर ती रत्ने सुरक्षित कशी ठेवायची, याचा त्यांनी विचार केला. विद्वानाच्या मुलाकडे उत्तर होते. “शेवटी मी मंत्र्याचा मुलगा आहे; मला एक उपाय सुचला आहे. आपण प्रत्येकाने आपले रत्न आपल्याच पोटात ठेवू. मग आपण तांडेवाल्यांना किंवा चोरांना लुटण्याजोगे उरणार नाही.” तसे ठरले, आणि जेवणाच्या वेळी प्रत्येकाने आपले रत्न एका घासात लपवले, आणि गिळून टाकले.
सावजांसाठी प्राण देणारा चोर
उतारावरचा अनोळखी
ते हे करत असताना डोंगराच्या खालच्या उतारावर एक माणूस विसावा घेत होता. तो त्यांना दिसला नाही. त्याने त्यांना पाहिले, आणि तो विचार करू लागला. “मीसुद्धा रत्नांसाठी कितीतरी दिवस रोहणावर पायपीट केली. पण माझे नशीब इतके फुटके, की मला काहीच सापडले नाही. मी या लोकांबरोबर प्रवास करीन. वाटचालीने थकून ते जिथे झोपतील, तिथे मी त्यांची पोटे फाडीन, आणि तिन्ही रत्ने घेईन.” असा बेत पक्का करून तो चोर डोंगर उतरला, आणि त्यांच्या मागोमाग चालू लागला. “सज्जनहो,” तो म्हणाला, “हे भयंकर रान एकट्याने पार करून मला माझ्या देशी पोचता येणार नाही. मलाही आपल्या तांड्यात घ्या.” वाटेत मदतीला आणखी हात असलेले बरे, म्हणून ते कबूल झाले, आणि चौघे बरोबर पुढे निघाले. त्या रानात, वाटेजवळच, डोंगराळ खडकाळ भागात भिल्लांचा एक पाडा होता. प्रवासी त्याच्याजवळून जात असताना पिंजऱ्यातला एक म्हातारा पक्षी ओरडला. पाड्याच्या प्रमुखाच्या घरात मौजेखातर ठेवलेल्या अनेक जातींच्या पक्ष्यांपैकी तो एक होता. प्रमुखाला सगळ्या पक्ष्यांची बोली कळत असे. या पक्ष्याच्या ओरडण्याचा अर्थ त्याने तोलला, आणि आनंदाने तो आपल्या माणसांकडे वळला. “हा पक्षी सांगतो आहे, की वाटेवरच्या त्या प्रवाशांकडे मोठ्या मोलाची रत्ने आहेत. त्यांना पकडा, आणि इथे घेऊन या.”
सावजांसाठी प्राण देणारा चोर
कधीही खोटे न बोलणारा पक्षी
त्याच्या माणसांनी तसे केले, आणि प्रमुखाने स्वतः त्यांची झडती घेतली. त्याला काहीच सापडले नाही, आणि त्याने त्यांना अंगावर फक्त लंगोटी ठेवून सोडून दिले. पण पक्षी पुन्हा तसाच ओरडला. प्रमुखाने त्यांना परत आणवले, आधीपेक्षा कितीतरी बारकाईने झडती घेतली, आणि पुन्हा सोडून दिले. ते वाटेतच होते, तोच पक्षी पुन्हा ओरडला, आणखी मोठ्याने. प्रमुखाने त्यांना परत बोलावले, आणि त्यांची चौकशी केली. “या पक्ष्याची पुष्कळदा परीक्षा झाली आहे, आणि तो कधीच खोटे बोललेला नाही. तो म्हणतो, तुमच्याकडे रत्ने आहेत. कुठे आहेत ती?” “आमच्याकडे रत्ने असती,” ते म्हणाले, “तर तुम्ही इतक्या बारकाईने झडती घेतलीत, तेव्हा ती तुम्हाला सापडली नसती का?” “हा पक्षी पुन्हा पुन्हा तेच सांगतो आहे, तर रत्ने तुमच्या पोटातच असली पाहिजेत,” प्रमुख म्हणाला. “आता संध्याकाळ झाली. उद्या पहाटे मी त्या रत्नांसाठी तुमची पोटे फाडीन.” अशी धमकी देऊन त्याने त्यांना एका कोठडीत कोंडले.
सावजांसाठी प्राण देणारा चोर
चोराचा हिशेब
मग चोराने विचार केला. “सकाळी यांची रत्ने सापडली, की तो लोभी दुष्ट माझेही पोट फाडील. कसेही केले तरी मी मरणार. यासाठी एक सुभाषित आहे:” अवश्यगत्वरैः प्राणैर्मृत्युकाले महात्मनाम् । परोपकारश्चेत्कश्चित्सिध्येत्तदमृतं मृतम् ॥ प्राण कधी ना कधी जाणारच. मरणाच्या घडीला त्यांच्या बदल्यात थोर मनाच्या माणसाला दुसऱ्यांचे काही भले करता आले, तर ते मरणही अमृतच. “म्हणून मी आधी स्वतःचेच पोट सुरीपुढे करतो. त्यात काहीच सापडले नाही, की रत्नांवरचा त्याचा विश्वास उडेल. तो कितीही निर्दय असला, तरी दया येऊन तो बाकीच्यांना सोडून देईल. ज्यांना मी मारायला निघालो होतो, त्यांनाच मी वाचवीन. त्यांच्या जिवांसाठी आणि धनासाठी मला या जगात कीर्ती मिळेल, आणि पुढचा जन्म पवित्र मिळेल.” रात्र सरली. पहाटे प्रमुख त्यांची पोटे फाडणार, तेवढ्यात चोराने हात जोडून त्याची विनवणी केली. “माझ्या या भावांची पोटे फाडलेली मला पाहवणार नाहीत. दया करा, आणि आधी माझे पोट फाडा.” प्रमुखाला दया आली, आणि त्याने तसे केले. त्याने चोराचे पोट फाडले, आणि त्यात त्याला एकही रत्न सापडले नाही. मग त्याला पश्चात्ताप झाला. “अरेरे! पक्ष्याच्या ओरडण्याचा मी लावलेला अर्थ, एवढ्याच आधारावर लोभाने फुगून मी ही भयंकर कत्तल केली. याच्या पोटात काही नव्हते, आणि बाकीच्यांच्या पोटांतही काही नसेल, असे वाटते.” म्हणून त्याने तिघांना जसेच्या तसे सोडून दिले. घाईघाईने रान पार करून ते एका नगरात पोचले. “म्हणून मी म्हणतो,” करटकाने गोष्ट संपवली, “ज्यांना मारायला निघाला होता, त्यांच्याचसाठी चोर मेला. शहाणा शत्रू परवडला.”
सावजांसाठी प्राण देणारा चोर
ही गोष्ट काय शिकवते
चोर पहिल्यापासून शेवटपर्यंत शत्रूच आहे. तिघा मित्रांना झोपेत फाडायलाच तो त्यांच्यात सामील होतो. त्यांना वाचवतो तो त्याचा चांगुलपणा नव्हे, त्याचे शहाणपण. कोठडीत कोंडलेल्या चोराला सगळा पट दिसतो. काहीही झाले तरी तो मरणार आहे. उरलेला प्रश्न एकच: आपल्या मरणातून काय मिळवायचे. आणि तो निवडतो इथली कीर्ती आणि पुढचा चांगला जन्म. मूळ ग्रंथ त्याची कारणे पुरती देतो, आणि ती कारणेच आहेत, मनपरिवर्तन नव्हे. करटकाचा मुद्दा हाच. चतुर शत्रू स्वतःच्या हिताप्रमाणे वागेल, याची खात्री बाळगता येते, आणि त्याचे हित तुमचेही हित ठरू शकते. मूर्खाबद्दल कशाचीच खात्री बाळगता येत नाही. विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री, आणि इथे मोजमाप सद्भावनेचे नाही, समजुतीचे आहे. एकाच रस्त्यावरचे दोन दुकानदार वर्षानुवर्षे गिऱ्हाइकांसाठी भांडत आलेत. दोघांनाही बुडवील अशी दरांची लढाई सुरू होते, तेव्हा तह करायला पहिला पुढे येतो तो अधिक चलाख प्रतिस्पर्धी, कारण त्याला हिशेब कळतो. एका वरिष्ठ सहकाऱ्याचा डोळा तुमच्या पदावर आहे, आणि तो ते लपवतही नाही. तरीही तुमचा दोघांचा प्रकल्प तो बुडू देणार नाही, कारण तो आपल्यालाच मिळेल अशी त्याची अपेक्षा असते. विचार करणारा प्रतिस्पर्धी आणि विचार न करणारा मित्र यांतल्या पहिल्यासमोर बसणे बहुधा अधिक सुरक्षित असते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. घर सोडण्याविषयीचे राजपुत्राचे सुभाषित गाळले आहे. हेर्टेल यांच्या पाठात ही गोष्ट आणि राजाला मारणाऱ्या माकडाची गोष्ट मिळून एकच कथा आहे; इथे दोन्ही गोष्टी स्वतंत्रपणे दिल्या आहेत.