पंचतंत्र · मित्रभेद
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग १
लढण्यावाचून उपाय नाही
“झाडावर चढलेला सुतार” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. संजीवक बैलाने दमनक कोल्ह्याला झाडावर चढलेल्या सुताराची गोष्ट सांगितली. मग तो पुढे बोलू लागला. “कोणीतरी पिंगलकाला माझ्याविरुद्ध भडकवले आहे. मऊ पाणीसुद्धा डोंगरात झिरपत राहिले, तर त्याचे उतारही झिजवते. मग कान भरण्यात मुरलेले लोक माणसाचे कोवळे मन पोखरू लागले, तर त्याचे काय होईल? “तर आता करायचे काय? लढण्यावाचून दुसरा उपाय तरी काय उरला आहे? इतरांना यज्ञ, तप आणि दान करून जो स्वर्ग मिळतो, तो रणात प्राण देणाऱ्यांना क्षणात मिळतो. वीर मेला तर स्वर्गाला जातो, जिंकला तर सुखात जगतो; दोन्हीकडून फायदाच. रत्नांनी नटलेल्या स्त्रिया, हत्ती, घोडे, सिंहासन आणि राजछत्र, ही राजाची सुखे लढाईला भिणाऱ्या नेभळटाच्या वाट्याला कधीच येत नाहीत.” दमनकाने त्याचे सगळे ऐकून घेतले, आणि मनात विचार केला: “याची शिंगे धारदार आहेत, आणि अंग चांगले पोसलेले आहे. दैवयोगाने याने धन्यालाच घाव घातला, तर? तसे होणेही चालणार नाही. लढाईतला विजय मोठ्यांनासुद्धा निश्चित नसतो. शहाणा माणूस आधी साम, दान आणि भेद हे बाकीचे तीन उपाय करून पाहतो, आणि मगच लढतो. तेव्हा मी युक्तीने याला लढाईपासून परावृत्त करतो.” उघडपणे तो म्हणाला, “मित्रा, हा काही मार्ग नव्हे.”
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग १
समुद्राकाठचे घरटे
शत्रोर्बलमविज्ञाय वैरमारभते तु यः । स पराभवमाप्नोति समुद्रष्टिट्टिभादिव ॥ शत्रूचे बळ आधी जाणून न घेता जो वैर सुरू करतो, त्याचा पराभव होतो, जसा एका टिटव्याच्या हातून समुद्राचा झाला. “ते कसे?” संजीवकाने विचारले. शत्रूचे बळ जाणल्याशिवाय कोणीही लढू नये, हे दाखवण्यासाठी दमनकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. मासे, मगरी, कासवे, शिंशुमार, शिंपले आणि शंख यांनी गजबजलेल्या महासागराच्या किनाऱ्यावर टिटव्यांचे एक जोडपे राहत होते. नवऱ्याचे नाव उत्तानपाद, म्हणजे ‘पाय वर करून पडणारा’, आणि बायकोचे नाव पतिव्रता. काही काळाने तिला दिवस गेले, आणि अंडी घालायची वेळ जवळ आली. “अंडी घालता येतील अशी एखादी जागा शोधा,” ती नवऱ्याला म्हणाली. “अगं, हीच तर जागा आपल्या पूर्वजांनी आपल्यासाठी मिळवली आहे,” टिटवा म्हणाला. “ती भरभराट देणारी आहे. इथेच अंडी घाल.” “पुरे झाली ही धोक्याची जागा,” ती म्हणाली. “समुद्र अगदी शेजारी आहे. एखाद्या दिवशी भरती किनाऱ्यावर खूप वरपर्यंत येईल, आणि माझी पिले वाहून नेईल.”
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग १
टिटवीचे हसू
“प्रिये, समुद्र मला ओळखतो. मी उत्तानपाद आहे. माझ्याशी असे वैर सुरू करायची हिंमत महासागर कधीच करणार नाही. तू ऐकले नाहीस का?” नजरेनेच प्राण घेणाऱ्या नागाच्या फण्यावरचा मणी कोण काढून घेतो, त्याने तिला विचारले. हत्तींची मस्तके फोडून झोपलेल्या सिंहाला कोण उठवतो? धगधगत्या आगीत स्वतःहून कोण चालत जातो? मला डिवचणे म्हणजे यांच्याइतकाच वेडेपणा, असे त्याला म्हणायचे होते. नवऱ्याच्या अंगात किती बळ आहे, हे बायको पुरते जाणून होती, आणि ती हसली. “छान!” ती म्हणाली. “अगदी तुम्हाला शोभेल असे. पक्षिराज, एवढे मोठे मोठे शब्द कशाला? लोक हसतील तुम्हाला. स्वतःचे बळ कोणते आणि दुबळेपणा कोणता, हे तुम्हाला कसे कळत नाही?” स्वतःला ओळखणे कठीण, ती त्याला म्हणाली, आणि आपण कशाला योग्य आहोत हे ओळखणेही. जो हे जाणतो, तो संकटात बुडत नाही. “आणि हे किती छान सांगितले आहे: हित चिंतणाऱ्या मित्रांचा सल्ला जो मूर्ख मानत नाही, तो काठीवरून पडलेल्या कासवासारखा नाश पावतो.” ते कसे, असे टिटव्याने विचारले. तेव्हा तिने त्याला गप्प बसू न शकलेल्या कासवाची गोष्ट सांगितली; ती पुढे येईल. मग तीन माशांची दुसरी एक गोष्ट सांगितली; ती त्याच्या पुढे येईल. एक मासा आधीच बेत करून ठेवणारा, दुसरा संकट आले की चटकन विचार करणारा. तिसरा, यद्भविष्य, म्हणजे ‘जे व्हायचे ते होईल’, सगळे दैवावर सोडणारा. “प्रिये,” टिटवा म्हणाला, “तू मला यद्भविष्य समजतेस की काय? एक घोडा दुसऱ्यासारखा नसतो, आणि एक माणूस दुसऱ्यासारखा नसतो. काही भिऊ नकोस. माझ्या बाहूंचे छत्र तुझ्यावर असताना तुझे वाकडे कोण करणार?”
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग १
समुद्र अंडी नेतो
म्हणून तिने तिथेच अंडी घातली. पण त्या दोघांचे सगळे बोलणे समुद्राने ऐकले होते. “म्हण किती खरी आहे,” त्याने विचार केला. उत्क्षिप्य टिट्टिभः पादौ शेते भङ्गभयाद्दिवः । स्वचित्तकल्पितो गर्वः कस्य नाम न विद्यते ॥ आभाळ कोसळेल या भीतीने टिटवा पाय वर करून झोपतो. मनानेच रचलेला गर्व कोणाला नसतो? “याचे बळ किती आहे, ते मी पाहतोच,” समुद्र स्वतःशी म्हणाला. दुसऱ्या दिवशी दोघे टिटवे चारा शोधायला बाहेर गेले. तेव्हा समुद्राने आपल्या लाटांचे हात किनाऱ्यावर दूरवर पसरले, आणि टिटव्याची परीक्षा घेण्यासाठी ती अंडी उचलून नेली. टिटवी परत आली, तर घरटे रिकामे. “पाहा, माझ्या अभागिनीच्या कपाळी काय आले,” ती नवऱ्याला म्हणाली. “आज समुद्राने माझी अंडी नेली. दुसरीकडे जाऊ, असे मी तुम्हाला पुन्हा पुन्हा सांगत होते. पण तुम्ही यद्भविष्यासारखेच मठ्ठ निघालात, आणि जागचे हलला नाहीत. आता पिलांच्या दुःखाने मी आगीत उडी घेणार. माझा निश्चय झाला आहे.”
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग १
“समुद्र कोरडा करून दाखवतो”
“प्रिये,” टिटवा म्हणाला, “जरा थांब, आणि मी काय करू शकतो ते बघ. माझ्या स्वतःच्या चोचीने मी तो दुष्ट समुद्र कोरडा करून टाकीन.” “स्वामी,” ती म्हणाली, “समुद्राशी तुम्ही कसले युद्ध करणार? स्वतःचे आणि शत्रूचे बळ न जाणता, लढायच्या ज्वराने जो शत्रूवर बेभान धावून जातो, तो ज्योतीवरच्या पतंगासारखा नाश पावतो.” “असे बोलू नकोस, प्रिये,” टिटवा म्हणाला. “सूर्य उगवतानाच त्याचे किरण डोंगरशिखरांवर पडतात. जे तेज घेऊन जन्मतात, त्यांच्या बाबतीत वयाचा हिशेब नसतो. याच चोचीने मी थेंब न् थेंब शोषून घेईन, आणि समुद्राची कोरडी जमीन करीन.” “स्वामी,” ती म्हणाली, “गंगा आणि सिंधू अखंड त्याच्यात ओतत असतात, आणि स्वतःबरोबर शेकडो-शेकडो नद्या घेऊन येतात. एका थेंबापुरत्या चोचीने तुम्ही तो कसा कोरडा करणार? असली बाष्कळ बडबड कशाला?” “धीर न सोडणे हेच भाग्याचे मूळ,” टिटवा म्हणाला. “माझी चोच लोखंडासारखी आहे. दिवस आणि रात्री लांब आहेत. मग समुद्र का नाही कोरडा होणार?” “समुद्राशी युद्ध करायचेच असेल,” बायको म्हणाली, “तर बाकीच्या पक्ष्यांना बोलवा, आणि सगळे मिळून करा. दुर्बळांचे का होईना, अनेकांचे ऐक्य जिंकते. गवताच्या काड्या पिळून दोर होतो, आणि त्या दोराने हत्तीसुद्धा बांधला जातो. एका चिमणीने एकदा एक सुतारपक्षी, एक चिलट आणि एक बेडूक यांच्या मदतीने एका हत्तीला लोळवले होते: अनेकांच्या रागाने त्याचा नाश केला.” ते कसे, असे टिटव्याने विचारले, आणि तिने त्याला चिमणी आणि हत्तीची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते. ही गोष्ट इथे थांबते; तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टी आधी येतात, आणि ती “समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २” या भागात पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बैलाने आणि टिटव्यांच्या जोडप्याने म्हटलेली बहुतेक सुभाषिते इथे आशयापुरती दिली आहेत. ही कथा पुढच्या “समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि सगळ्या कथेचे विवेचन त्याच भागात आहे.