पंचतंत्र · मित्रभेद
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २
पक्ष्यांची मोहीम
“समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग १” या भागात थांबलेली ही गोष्ट, तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टींनंतर, इथे पुढे सुरू होते. समुद्राने ज्याची अंडी वाहून नेली होती, त्या उत्तानपाद टिटव्याची गोष्ट दमनक कोल्हा संजीवक बैलाला सांगत होता. ती त्याने पुढे चालू ठेवली. चोचीने समुद्र कोरडा करायची शपथ टिटव्याने घेतली होती. मदतीला बाकीच्या पक्ष्यांना बोलवा, असे त्याला बायकोने सांगितले होते, आणि चिमणीचे मित्र आणि हत्ती यांची गोष्ट सांगून आपला मुद्दा पटवून दिला होता. “ठीक आहे,” टिटवा म्हणाला. “मित्रांच्या मेळ्याच्या जोरावर मी समुद्र कोरडा करीन.” त्याने सगळ्या पक्ष्यांना एकत्र बोलावले, आणि आपली पिले कशी वाहून नेली गेली ते सांगितले. त्याचे दुःख हलके करायला ते पंखांनी समुद्राला झोडपू लागले. मग त्यांच्यापैकी एक म्हणाला, यातून आपल्या हाती काही लागणार नाही; त्याऐवजी ढेकळे आणि धूळ टाकून समुद्र बुजवून टाकू. मग सगळे चोचींतून ढेकळे आणि धूळ वाहू लागले. तेवढ्यात आणखी एक पक्षी बोलला. “आपण समुद्राच्या तोडीचे मुळीच नाही. पण एका वडाच्या झाडावर एक म्हातारा हंस राहतो. वेळेला साजेसा चांगला सल्ला तो आपल्याला देईल. चला, त्याला विचारू. वडीलधाऱ्यांचे बोलणे ऐकावे, आणि वडीलधारे म्हणजे ज्यांनी पुष्कळ जाणले आहे ते. रानात अडकलेल्या हंसांच्या एका थव्याची एकदा एका म्हाताऱ्या हंसाच्या युक्तीने सुटका झाली होती.” “ते कसे?” पक्ष्यांनी विचारले, आणि त्याने त्यांना म्हाताऱ्या हंसाने सोडवलेल्या थव्याची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते.
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २
गरुडाकडे गाऱ्हाणे
ती गोष्ट संपल्यावर सगळे पक्षी म्हाताऱ्या हंसाकडे गेले, आणि पळवलेल्या पिलांची हकिगत त्यांनी त्याला सांगितली. “आपणा सगळ्या पक्ष्यांचा राजा गरुड आहे,” तो म्हणाला. “तुम्ही सगळे त्याच्याकडे जा, आणि एकमुखाने टाहो फोडा. तुमच्या आक्रोशाने तो हेलावला, तर आपले दुःख दूर करील.” म्हणून ते गरुडाकडे गेले. विष्णूचे वाहन असलेल्या त्या महान पक्ष्याला, गरुडाला, नुकतेच त्याच्या धन्याने देव आणि दैत्य यांच्या युद्धासाठी बोलावले होते. नेमक्या त्याच क्षणी पक्ष्यांनी आपले दुःख त्याच्यापुढे मांडले. “प्रभू,” ते म्हणाले, “आपण आमचे राजे आहात, आपल्या तेजाने झळाळणारे. तरी आम्ही चोचीत मावेल तेवढ्यावर जगतो. आम्ही इतके तुटपुंजे खातो, म्हणून समुद्राने आम्हाला तुच्छ लेखले, आणि आमची पिले पळवली. गरिबांनी तर विशेषच आडोशाला खावे, असे म्हणतात: एकदा एका सिंहाने एका एडक्याला मारले, ते त्याच्या खाण्यापायीच.” “ते कसे?” गरुडाने विचारले, आणि एका म्हाताऱ्या पक्ष्याने त्याला सिंह आणि एडक्याची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते. ते बोलत असतानाच विष्णूचा दूत पुन्हा आला. “गरुडा,” तो म्हणाला, “भगवान विष्णूंची आज्ञा आहे: ताबडतोब निघा, आणि देवांच्या नगरीला, अमरावतीला चला.” गरुडाने गर्वाने उत्तर दिले. “माझ्यासारख्या गरीब सेवकाला घेऊन धनी काय करणार?”
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २
रुसलेला सेवक
“गरुडा,” दूत म्हणाला, “कदाचित प्रभू तुम्हाला काही कटू बोलले असतील. तरीही प्रभूंपुढे तुम्ही गर्व कसा दाखवू शकता?” “समुद्र म्हणजे प्रभूंचे स्वतःचे शयनस्थान,” गरुड म्हणाला, “आणि त्याने माझ्या सेवकाची, टिटव्याची, अंडी पळवली आहेत. मी त्याला शिक्षा केली नाही, तर मी प्रभूंचा सेवकच नव्हे. धन्याला एवढे सांगा.” दूताकडून हे ऐकल्यावर विष्णूने ओळखले, की लाडका सेवक रुसावा तसा गरुड रुसला आहे. “अरे, गरुड केवढा रागावला आहे!” त्याने विचार केला. “मी स्वतःच त्याच्याकडे जातो, त्याच्याशी बोलतो, आणि मानाने त्याला परत आणतो.” शक्तं भक्तं कुलीनं च न भृत्यमपमानयेत् । पुत्रवल्लालयेन्नित्यं यदीच्छेच्छ्रियमात्मनः ॥ समर्थ, निष्ठावान आणि कुलीन सेवकाचा कधीही अपमान करू नये. ज्या धन्याला स्वतःचे भले हवे, त्याने अशा सेवकाला मुलासारखे नेहमी जपावे. प्रसन्न धनी सेवकांना मानाशिवाय दुसरे काही देत नाही, त्याच्या मनात आले. तरी असा मान मिळालेले सेवक त्याचे ऋण प्राण देऊनसुद्धा फेडतात.
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २
धनीच सेवकाच्या दारी
म्हणून विष्णू घाईने गरुडाकडे गेला. धनी स्वतः आपल्या घरी आलेला गरुडाने पाहिला. त्याने मान खाली घालून नमस्कार केला, आणि तो म्हणाला, “प्रभू, आपण समुद्रावर शयन करता, म्हणून तो उन्मत्त झाला आहे. पाहा ना: त्याने माझ्या सेवकाची अंडी चोरली, आणि माझी नाचक्की केली. आपल्याबद्दलच्या आदरापोटी मी स्वतःला आवरले. नाहीतर आजच्या आज त्याची कोरडी जमीन करून टाकली असती. कुलीन सेवक प्राण गेला तरी असे काही करत नाही, ज्याने जगाच्या नजरेत तो लहान ठरेल आणि धन्याच्या मनाला क्लेश होतील.” “गरुडा, तू म्हणतोस ते खरे आहे,” भगवान विष्णू म्हणाला. “कारण:” सदा भृत्यापराधेन स्वामिनं दण्डयेत्किल । यदि क्रूरं च दुष्टं च स्वामी भृत्यं न मुञ्चति ॥ धनी क्रूर आणि दुष्ट सेवकाला ठेवून घेतो, काढून टाकत नाही, तेव्हा त्या सेवकाच्या अपराधाबद्दल शिक्षा नेहमी धन्यालाच व्हावी, असे म्हणतात. “चल तर. समुद्राकडून अंडी परत घेऊ, टिटव्याचे समाधान करू, आणि मग देवांच्या कामासाठी अमरावतीला जाऊ.” गरुडाने ते मान्य केले. भगवंताने समुद्राची कानउघाडणी केली, धनुष्याला अग्निबाण जोडला, आणि तो म्हणाला, “दुष्टा, टिटव्याची अंडी परत दे, नाहीतर तुझी कोरडी जमीन करीन.” तेव्हा भयाने थरथरणाऱ्या आपल्या सगळ्या जलचरांसह समुद्राने कापत कापत ती अंडी उचलली, आणि भगवंताने सांगितल्याप्रमाणे टिटव्याला परत दिली. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “शत्रूचे बळ आधी जाणून न घेता जो वैर सुरू करतो, त्याचा पराभव होतो, जसा एका टिटव्याच्या हातून समुद्राचा झाला.”
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
दमनकाचा श्लोक हरणारा म्हणून कोणाचे नाव घेतो, ते पाहा: समुद्राचे. त्याने टिटव्याचे बळ मोजले, आणि बरोबर मोजले: एकट्या पक्ष्याच्या हातून काहीच होणार नव्हते. पण त्या पक्ष्यामागे कोण कोण उभे आहे, याचा हिशेबच त्याने केला नाही. ते होते बाकीचे पक्षी, त्यांचा राजा गरुड, आणि ज्याचे शयनस्थान खुद्द समुद्रच होता तो देव. एखाद्याचे बळ म्हणजे फक्त त्याच्याजवळ जे आहे ते नव्हे; तो कोणाला हाक मारू शकतो, तेही. या गोष्टीला दुसरी बाजूही आहे. टिटवा स्वतःच्या बळावर जिंकला नाही. सल्ला मानल्यावर तो जिंकला: बायकोचा, मित्र गोळा करण्याचा, आणि म्हाताऱ्या हंसाचा, थेट वरपर्यंत जाण्याचा. म्हाताऱ्या पक्ष्याची सिंह आणि एडक्याची गोष्ट पक्ष्यांच्या गाऱ्हाण्याला धार देते: ज्यांचा दुबळेपणा उघडा पडतो, त्यांच्यावरच बलवान तुटून पडतात. विष्णूची भूमिका धन्यांसाठी धडा आहे. गरुडाचा रुसवा तो अचूक ओळखतो, स्वतः जातो, आणि किंमत मानाच्या रूपाने चुकवतो; त्यात त्याचे काहीच खर्च होत नाही. आणि स्वतःच्याच श्लोकातला कठोर नियम तो मान्य करतो: धनी जो सेवक ठेवतो, त्याची जबाबदारी धन्याचीच.
समुद्राशी लढलेला टिटवा, भाग २
पाठीशी कोण?
विषय आहे सन्धि-विग्रह, म्हणजे युद्ध आणि तह. इथे तो प्रश्न आहे, जो प्रत्येक दांडगा विचारायला विसरतो: मी ज्याच्यावर अन्याय करणार आहे, त्याच्या पाठीशी कोण उभे आहे? एक मोठी कंपनी एका छोट्या कंत्राटदाराचे पैसे महिनोन् महिने अडवून ठेवते. खटला भरणे याला परवडणार नाही, अशी तिची खात्री असते. कंत्राटदार आपल्या व्यावसायिक संघटनेकडे जातो, आणि संघटना हे प्रकरण त्या कंपनीच्या सर्वांत मोठ्या ग्राहकापर्यंत नेते. आठवड्याभरात पैसे येतात. एक वरिष्ठ अधिकारी शेजारच्या विभागातल्या एका कनिष्ठाचा प्रकल्प स्वतःच्या ताब्यात घेतो. याला तक्रार करायला कोणी नाही, असा त्याचा हिशेब असतो. कनिष्ठाचा स्वतःचा विभागप्रमुख हे प्रकरण त्या दोघांच्याही वरच्या संचालकांपर्यंत नेतो, आणि प्रकल्प परत येतो. मुख्य कथेत हा सल्ला योग्यच आहे: लढण्याआधी शत्रूचे बळ जाणून घ्यावे. पण सल्लागाराचे कारण मूळ ग्रंथाने आधीच सांगून ठेवले आहे. बैलाच्या धारदार शिंगांचा घाव धन्याला बसेल, अशी दमनकाला भीती होती. आणि त्या दोघांना एकमेकांविरुद्ध उभे करणारा दमनकच आहे. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. गरुडाने आणि विष्णूने म्हटलेली बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत. हे विवेचन भाग १ आणि भाग २ मिळून सगळ्या कथेचे आहे, आणि म्हाताऱ्या पक्ष्याने सांगितलेल्या सिंह आणि एडक्याच्या गोष्टीचेही.