पंचतंत्र · मित्रभेद
संन्यासी आणि खोटा शिष्य
काखेतला पैसा
माणसे स्वतःच संकट कशी ओढवून घेतात, हे करटक कोल्ह्याला दाखवण्यासाठी दमनकाने त्याला देवशर्मा संन्याशाची गोष्ट सांगितली. एका देशात, एका निर्जन ठिकाणी एक मठ होता, आणि त्यात देवशर्मा नावाचे एक परिव्राजक संन्यासी राहत होते. ते ज्यांच्यासाठी धार्मिक विधी करत, असे अनेक यजमान त्यांना उंची वस्त्रे देत, आणि ते ती वस्त्रे विकत. अशा रीतीने कालांतराने त्यांनी बराच मोठा पैसा जमवला. तेव्हापासून त्यांचा कोणावरच विश्वास राहिला नाही. रात्रंदिवस ते तो पैसा काखेत दाबून ठेवत. पैसा मिळवताना दुःख, राखताना दुःख, गमावताना दुःख आणि खर्चतानाही दुःख, असे सुभाषित सांगते; धिक्कार असो त्या पैशाला. दुसऱ्यांचा पैसा उडवून जगणारा आषाढभूती नावाचा एक भामटा होता. संन्यासी काखेत काय बाळगतात, ते त्याने हेरले. “हा पैसा हाती कसा लागेल?” त्याने विचार केला. “या मठाच्या भिंती भक्कम दगडी आहेत; त्या फोडता येणार नाहीत. दार इतके उंच आहे, की त्यातून आत शिरता येत नाही. मी गोड बोलून त्यांना आपलेसे करीन, आणि त्यांचा शिष्य होईन. एकदा त्यांचा विश्वास बसला, की ते माझ्या मुठीत.” या भामट्यापाशीही त्यासाठी एक श्लोक होता: निःस्पृहो नाधिकारी स्यान्नाकामी मण्डनप्रियः । नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात्स्फुटवक्ता न वञ्चकः ॥ ज्याला कसलीच हाव नाही, तो अधिकारपदावर नसतो; ज्याला वासना नाही, त्याला नटण्याची हौस नसते. चलाख नसलेला गोड बोलत नाही, आणि रोखठोक बोलणारा फसवणारा नसतो. तेव्हा, आत शिरायची वाट गोड बोलणे हीच.
संन्यासी आणि खोटा शिष्य
संसाराला विटलेला तरुण
असा निश्चय करून आषाढभूती संन्याशांकडे गेला. “ॐ नमः शिवाय,” असे म्हणून त्याने त्यांच्यापुढे जमिनीवर साष्टांग लोटांगण घातले. मग तो नम्रपणे बोलू लागला, आणि त्याचा प्रत्येक शब्द ढोंगाचा होता. “महाराज, या संसारात काहीच सार नाही. डोंगरातल्या ओढ्यासारखे तारुण्य धावत निघून जाते. गवताला लागलेल्या आगीसारखे आयुष्य जळून संपते, आणि ढगाच्या सावलीसारखी सुखे सरून जातात. मुलगे, मित्र, नोकर, बायको, ही सगळी नाती स्वप्नासारखी. हे मला स्पष्ट दिसते. हा भवसागर तरून जायला मी काय करू?” देवशर्मांनी त्याला आदराने उत्तर दिले. “बाळा, तू धन्य आहेस; ऐन तारुण्यात तू संसाराकडे पाठ फिरवलीस. जो तरुणपणी शांत होतो, तोच खरा शांत. शरीराची ताकद संपल्यावर कोण शांत होत नाही? आणि भवसागर तरून जाण्याचा मार्ग सोपा आहे. कोणीही, अगदी अंत्यजसुद्धा, शिवमंत्राची दीक्षा घेतली की द्विज होतो. आणि जो षडक्षरी मंत्र म्हणत शिवलिंगावर एक फूल जरी वाहतो, त्याला पुन्हा जन्म नाही.” आषाढभूतीने संन्याशांचे पाय धरले. “तर मग महाराज, मला व्रतांची दीक्षा देण्याची कृपा करा.” “देतो, बाळा,” देवशर्मा म्हणाले. “पण रात्री तू मठात यायचे नाही. संन्याशाने संगतीपासून दूर राहावे; जसे मी, तसाच तूही. लाडाने मुलगा बिघडतो, गाफिलपणाने पैसा जातो, आणि संगतीने संन्यासी बुडतो. म्हणून दीक्षा घेतल्यावर तू मठाच्या दाराशी एका गवताच्या झोपडीत झोपायचे.” “महाराज, आपला शब्द हाच माझा नियम,” तो भामटा म्हणाला. “मला तो परलोकासाठी हवा आहे.”
संन्यासी आणि खोटा शिष्य
आदर्श शिष्य
निजायच्या वेळी देवशर्मांनी आषाढभूतीला दीक्षा देऊन आपला शिष्य करून घेतले. आषाढभूतीने त्यांची उत्तम सेवा केली. तो त्यांचे हातपाय चोळी, लिहिण्याची पाने आणून देई, आणि बाकी सगळे पाही. संन्यासी त्याच्यावर फार खूश झाले. तरीही काखेतला पैसा त्यांनी कधी बाजूला होऊ दिला नाही. दिवस गेले, आणि आषाढभूतीची सहनशक्ती संपू लागली. “मी काहीही केले तरी हे माझ्यावर विश्वास ठेवणार नाहीत,” त्याने विचार केला. “दिवसाढवळ्या सुऱ्याने यांना मारू? विष देऊ? की एखाद्या जनावरासारखे कापून काढू?” तो याचा विचार करत असतानाच देवशर्मांच्या एका शिष्याचा मुलगा एका गावाहून आमंत्रण घेऊन आला. “महाराज, पवित्रारोपणाच्या उत्सवाला माझ्या घरी यावे. त्या दिवशी देवाला सुताच्या पवित्र माळा वाहतात.” देवशर्मा निघाले, आणि आषाढभूती त्यांच्या सोबत होता. वाटेत एक नदी लागली. संन्याशांनी काखेतला पैसा काढला, आणि आपल्या ठिगळांच्या कफनीत तो नीट लपवून ठेवला. त्यांनी देवांची पूजा केली. मग ते शिष्याला म्हणाले, “आषाढभूती, मी शौचाला जाऊन येतो. मी परत येईपर्यंत ही कफनी नीट सांभाळ.” आणि ते निघून गेले. ते नजरेआड होताक्षणी आषाढभूतीने पैसा उचलला आणि तो पसार झाला.
संन्यासी आणि खोटा शिष्य
एडक्यांच्या मध्ये कोल्हा
शिष्याच्या अनेक गुणांनी देवशर्मांचे मन जिंकले होते. ते निर्धास्तपणे बसले. तिथे, एका मेंढरांच्या कळपात, त्यांना दोन एडके झुंजताना दिसले. रागाच्या भरात ते पुनःपुन्हा मागे सरत आणि पुन्हा धावून येत, आपल्या रुंद कपाळांनी एकमेकांना धडका देत, आणि जमिनीवर रक्ताचे थारोळे साचत होते. मांसाच्या लोभाने ज्याची बुद्धी बांधली गेली होती, असा एक कोल्हा त्या दोघांच्या मध्ये उभा राहून ते रक्त चाटत होता. ते पाहून देवशर्मांनी विचार केला: “किती मूर्ख आहे हा कोल्हा! ते धडकतील तेव्हा हा कधी त्यांच्या मध्ये सापडला, तर याचा मृत्यू ठरलेलाच. याचा दुसरा कोणताच शेवट मला दिसत नाही.” पुढच्या वेळी एडके धावून आले, तेव्हा कोल्हा पूर्वीइतकाच रक्ताला हपापलेला होता, आणि तो बाजूला झाला नाही. त्यांची डोकी आदळली, तेव्हा तो त्यांच्या मध्ये सापडला, आणि मेला. “कोल्हा एडक्यांच्या झुंजीमुळे,” देवशर्मा म्हणाले. त्या कोल्ह्यासाठी हळहळत ते आपल्या पैशाकडे परत निघाले. ते सावकाश परत आले, तर आषाढभूती कुठेच दिसेना. आता ते अस्वस्थ झाले. घाईघाईने शौचविधी आटोपून त्यांनी कफनी पाहिली. पैसा तिथे नव्हता. “हाय हाय, मला लुटले!” असा आक्रोश करून ते बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळले. क्षणभरात ते शुद्धीवर आले आणि पुन्हा उठले. मग ते ओरडू लागले. “आषाढभूती! आषाढभूती! मला फसवून तू कुठे गेलास? उत्तर दे!” बराच वेळ ते असा विलाप करत राहिले. मग शिष्याच्या पावलांचे ठसे शोधत, “आणि आम्ही आषाढभूतीमुळे” असे पुटपुटत ते हळूहळू चालू लागले. संध्याकाळी तोच माग काढत जाताना त्यांना एक विणकर भेटला, आणि दमनकाची गोष्ट तिथून पुढे चालू राहिली.
संन्यासी आणि खोटा शिष्य
ही गोष्ट काय शिकवते
स्वतः ओढवून घेतलेल्या तीन संकटांची नावे दमनकाचा श्लोक घेतो, आणि त्यांतली दोन या भागात आहेत. कोल्ह्याचे संकट अधिक सरळ. दोन ताकदवान प्राणी झुंजत आहेत, फुकटचे रक्त मिळते आहे, आणि तो नेमका जिथे डोकी आदळतात तिथे उभा राहतो. काही वेळ त्याचे पोट भरते, आणि मग डोकी आदळतात, ती तो मध्ये असतानाच. दुसऱ्याच्या भांडणावर ताव मारायला आलेला बघ्या हे विसरतो, की तोही त्या भांडणातच उभा आहे. संन्याशांचे उदाहरण अधिक सूक्ष्म आहे. विषय आहे विश्वास आणि वंचना, आणि देवशर्मांनी फसवणुकीपासून स्वतःचा पुरता बंदोबस्त केलेला दिसतो. ते कोणावरच विश्वास ठेवत नाहीत. पैसा अंगावर ठेवतात, आणि शिष्याला रात्री दाराबाहेर. भामट्याला दगडी भिंती फोडता येत नाहीत, उंच दारावर चढता येत नाही. म्हणून तो उरलेली एकमेव वाट घेतो, जी संन्याशांनी स्वतःच उघडी ठेवली आहे: भक्ती. एक तरुण त्यांच्या पायांशी साष्टांग लोटांगण घालतो, आणि संसाराच्या असारतेविषयी बोलतो. संन्यासी अशाच बोलण्यावर जगतात, आणि त्यांना ती खुशामत आहे हे दिसूच शकत नाही. भामट्याचा स्वतःचा श्लोकच ते सांगतो: गोड बोलतात ते चलाखच. ग्रंथ संन्याशांनाही सोडत नाही. ते संन्यासी आहेत, अनासक्ती शिकवतात, आणि पैसा काखेत घेऊन झोपतात. त्यांच्या संकटाची सुरुवात पैशापासूनच झाली.
संन्यासी आणि खोटा शिष्य
उघडे राहिलेले दार
एक म्हातारा माणूस एकटा राहतो, आणि आपल्या बचतीजवळ कोणाही नातेवाइकाला फिरकू देत नाही. शेजारचा एक आदबशीर तरुण रोज येतो, देवळाच्या गप्पा मारतो, त्याच्या बाजारहाटाच्या पिशव्या उचलतो, आणि कालांतराने बँकेचे कागदही. एखादी कंपनी आपले हिशेब पासवर्ड आणि लेखापरीक्षणाच्या कुलपांमागे ठेवते. मग कार्यालयातली सर्वांत निष्ठावान कर्मचारी सगळी देयके एकटीच हाताळते, कारण ती कधीच रजा घेत नाही. दोन्ही पहारेकरी मूर्ख नव्हते. प्रत्येकाचे फक्त एक दार असे होते, ज्यावर पहारा ठेवायचे त्यांना सुचले नाही, आणि फसवणाऱ्याने ते शोधून काढले. भामट्याने नदीकाठच्या एका क्षणाची वाट पाहिली, जेव्हा काही मिनिटांसाठी पैसा मालकाच्या हाताबाहेर होता. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. संन्याशांची काही सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि काही वगळली आहेत.