पंचतंत्र · मित्रभेद
ससा आणि विहिरीतला सिंह
बळापुढे बुद्धी
“राजाची व्यसने” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. सिंह राजा पिंगलक आणि त्याचा मित्र संजीवक बैल यांची ताटातूट करायचीच, असा निश्चय दमनक कोल्ह्याने केला होता. त्या बैलापायी राजा आता आपल्या मंत्र्यांकडे दुर्लक्ष करत होता. हे काम तुझ्या ताकदीबाहेरचे आहे, असे दुसरा कोल्हा करटक त्याला म्हणाला. त्यावर दमनकाने सोन्याच्या साखळीच्या युक्तीने काळ्या नागाला मारवणाऱ्या कावळिणीची गोष्ट सांगितली. मग त्याने आपला मुद्दा आणखी रेटला. दुर्बळ दिसणारा शत्रू बेफिकिरीने तसाच सोडला, तर तो रोगासारखा वाढत जातो आणि मग त्यावर इलाजच उरत नाही, असे तो म्हणाला. बुद्धिमानाला काहीच अशक्य नसते: यस्य बुद्धिर्बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । वने सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥ ज्याच्याकडे बुद्धी, त्याच्याकडेच बळ; बुद्धिहीनाला बळ कुठून असणार? मदाने धुंद झालेल्या सिंहाला वनात एका सशाने लोळवले. “ते कसे?” असे करटकाने विचारले. तेव्हा चतुर डोके दांडग्या बळालाही खाली आणू शकते, हे सिद्ध करण्यासाठी दमनकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका वनात मंदमती नावाचा एक सिंह राहत होता. नावाप्रमाणेच मंदबुद्धी, आणि स्वतःच्या गर्वाने धुंद. तो एकसारखे प्राणी मारत सुटे. एखादा प्राणी दिसला की त्याला जिवंत सोडणे त्याला जमतच नसे.
ससा आणि विहिरीतला सिंह
वनाचा सौदा
शेवटी हरणे, रानडुकरे, रेडे, रानगवे, ससे आणि बाकी सगळे वनातले प्राणी एकत्र जमून त्याच्याकडे गाऱ्हाणे घेऊन गेले. उतरलेले चेहरे, खाली झुकलेल्या माना, जमिनीवर टेकलेले गुडघे. “महाराज, ही कत्तल थांबवा,” त्यांनी विनवले. “तिचा काही उपयोग नाही, आणि परलोकात तिची किंमत आपल्याला मोजावी लागेल. मूर्ख एका जन्मातल्या पापांची फळे पुढे हजार जन्म भोगतो. आमचे वंश नष्ट करू नका. आपण आहात तिथेच राहा. आम्ही आळीपाळीने रोज एक प्राणी आपल्या भक्ष्यासाठी पाठवू. आपले पोट भरेल, आणि आमची जात टिकेल. राजाचे प्रजेशी कर्तव्य हेच आहे.” राजाने प्रजेशी कसे वागावे, यावर त्यांनी एकामागून एक सुभाषिते ऐकवली. त्यांतले सर्वांत धारदार असे: अजा इव प्रजा मोहाद्यो हन्यात्पृथिवीपतिः । तस्यैका जायते तृप्तिर्न द्वितीया कथंचन ॥ जो राजा मूर्खपणाने आपल्या प्रजेला बकऱ्यांसारखे मारतो, त्याला एकदाच जेवण मिळते, दुसऱ्यांदा कधीच नाही. मंदमतीने त्यांचे सगळे ऐकून घेतले. “तुम्ही खरे बोललात,” तो म्हणाला. “पण रोज एक प्राणी इथे माझ्याकडे आला नाही, तर मी तुम्हा सगळ्यांना खाऊन टाकीन, हे नक्की.” प्राण्यांनी ते कबूल केले, आणि हे ठरल्यावर ते निर्धास्तपणे वनात फिरू लागले. रोज दुपारी त्यांच्यातला एक त्याचे भक्ष्य व्हायला येई, प्रत्येक जात आपल्या पाळीने. पाठवला जाणारा प्राणी म्हातारा असे, किंवा संसारातून मन उडालेला, किंवा दुःखाने खचलेला, किंवा मुलगा वा बायको गमावण्याच्या भीतीने ग्रासलेला.
ससा आणि विहिरीतला सिंह
सावकाश चाललेला ससा
एके दिवशी सशांची पाळी आली. इतर प्राण्यांनी सशाला जायचा हुकूम दिला, आणि तो जाता जाता विचार करू लागला. “या दुष्ट सिंहाला मारायचे कसे? पण चतुर, निश्चयी आणि न थकणाऱ्याला काहीच अशक्य नसते, आणि गोड बोलण्याने सगळे साधते. मी त्या सिंहालाच मारीन.” म्हणून तो मुद्दाम उशीर व्हावा अशा बेताने अगदी सावकाश चालला. त्याचे मन चिंतेत होते, सिंहाला मारायचा मार्ग शोधण्यात गढले होते. दिवस मावळतीला आला तेव्हाच तो सिंहासमोर पोहोचला. तोपर्यंत भुकेने मंदमतीचा घसा कोरडा पडला होता. संतापलेला, ओठांच्या कडा चाटत, तो विचार करत होता: “उद्या सकाळी पहिले काम हेच, या वनातला प्रत्येक प्राणी मारून टाकायचा.” इतक्यात ससा हळूहळू त्याच्याजवळ आला, आणि नमस्कार करून त्याच्यापुढे उभा राहिला. उशिरा आलेला, आणि तोही एवढासा, हे पाहून सिंहाचा संताप भडकला. “नीच कुठला!” तो गरजला. “एक तर तू एका घासालाही पुरणार नाहीस. दुसरे, तू उशिरा आलास. त्यासाठी मी तुला मारीन, आणि उद्या सकाळी वनातल्या प्रत्येक जातीचा नायनाट करीन.” ससा नमस्कार करून नम्रपणे म्हणाला, “स्वामी, यात माझा दोष नाही, आणि इतर प्राण्यांचाही नाही. कारण ऐकावे.” “लवकर सांग,” सिंह म्हणाला, “माझ्या दाढेखाली येण्याआधी.”
ससा आणि विहिरीतला सिंह
किल्ल्यातला प्रतिस्पर्धी
मग ससा खोटे बोलला. “स्वामी, आज सशांची पाळी आहे हे प्राण्यांनी पाहिले. मी लहान, म्हणून त्यांनी माझ्याबरोबर आणखी पाच ससे पाठवले. वाटेत जमिनीतल्या एका मोठ्या बिळातून एक सिंह बाहेर आला. ‘कुठे निघालात?’ तो म्हणाला. ‘देवाचे नाव घ्या.’ मी त्याला सांगितले, ‘ठरल्याप्रमाणे आम्ही आमचे स्वामी मंदमती सिंह यांचे भोजन व्हायला चाललो आहोत.’ ‘असे काय?’ तो म्हणाला. ‘हे वन माझे आहे. सगळ्या प्राण्यांनी करार माझ्याशी केला पाहिजे. हा मंदमती चोर आहे. त्याला आव्हान दे, आणि ताबडतोब इथे घेऊन ये. आमच्यापैकी जो अधिक बलवान ठरेल, तो राजा होईल आणि हे सगळे प्राणी खाईल.’ म्हणून त्याने मला आपल्याकडे पाठवले, आणि म्हणूनच मला उशीर झाला. आता काय करायचे, ते स्वामींनी ठरवावे.” “तर मग त्या चोर सिंहाला मला ताबडतोब दाखव, मित्रा,” मंदमती म्हणाला. “प्राण्यांवरचा माझा सगळा राग मी त्याच्यावर काढतो.” “स्वामी,” ससा म्हणाला, “अपमान झाला की योद्धा आपल्या भूमीसाठी लढतो, हे खरे. पण हा किल्ल्यात राहतो. आम्हाला अडवायला तो किल्ल्यातून बाहेर आला होता, आणि किल्ल्यातल्या शत्रूला हरवणे कठीण असते. तटावरचा एक धनुर्धर शंभर जणांना थोपवून धरतो.” “किल्ला असो वा नसो, मला तो चोर दाखव,” मंदमती म्हणाला. “मी त्याला ठार करीन. शत्रू आणि रोग डोके वर काढताक्षणीच चिरडावे. त्यांना वाढू दिले, तर ते बलवानालाही मारतात.”
ससा आणि विहिरीतला सिंह
विहिरीत
“खरे आहे,” ससा म्हणाला. “तरीही मी त्याला स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे; तो बलवान आहे. त्याचे बळ जाणून घेतल्याशिवाय स्वामींनी त्याच्यावर चाल करू नये. जो स्वतःचे बळ आणि शत्रूचे बळ न तोलता शत्रूवर धावून जातो, तो ज्योतीवर झेप घेणाऱ्या पतंगासारखा प्राणाला मुकतो.” “त्याच्याशी तुला काय करायचे?” मंदमती म्हणाला. “किल्ल्यासकट तो मला दाखव.” “तर मग चलावे, स्वामी,” असे म्हणून ससा पुढे चालू लागला आणि एका विहिरीपाशी आला. तिथे तो म्हणाला, “स्वामी, आपल्या पराक्रमापुढे कोण टिकणार? आपल्याला दुरूनच पाहताच तो चोर त्याच्या किल्ल्यात दडून बसला. चलावे, मी तो आपल्याला दाखवतो.” “लवकर दाखव, मित्रा,” सिंह म्हणाला, आणि सशाने त्याला विहीर दाखवली. पक्का मूर्ख असलेल्या सिंहाने पाण्यात स्वतःचेच प्रतिबिंब पाहिले आणि मोठी गर्जना केली. विहिरीतून दुप्पट मोठी गर्जना परत आली; तो त्याच्याच गर्जनेचा प्रतिध्वनी होता. ती ऐकून दुसरा सिंह अधिक बलवान आहे असे त्याने ठरवले, त्याच्यावर तुटून पडायला विहिरीत उडी घेतली, आणि तिथेच तो मेला. ससा आनंदाने सगळ्या प्राण्यांना ही बातमी सांगायला गेला. त्यांनी त्याची वाहवा केली, आणि तो त्या वनात सुखाने राहिला. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “ज्याच्याकडे बुद्धी, त्याच्याकडेच बळ.”
ससा आणि विहिरीतला सिंह
ही गोष्ट काय शिकवते
दमनकाचा मुद्दा स्पष्ट आहे: बुद्धी बळावर मात करते. ससा कसा जिंकतो ते पाहा. तो सिंहाशी लढून जिंकत नाही. सिंह मुळात जसा आहे, गर्विष्ठ, भुकेला आणि संतापलेला, त्याच गोष्टींवर तो काम करतो. तो सिंहापुढे द्वेष करायला एक प्रतिस्पर्धी उभा करतो, आणि एक किल्ला, जो पुढे विहीर निघणार असतो. मग तो सावधगिरीचा सल्ला देतो, आणि प्रत्येक इशाऱ्याबरोबर गर्विष्ठ राजाचा जाण्याचा हट्ट अधिकच पक्का होतो. मंदमती काहीच तपासून पाहत नाही. कहाणीवर शंका घेत नाही, बाकीचे ससे कुठे आहेत असेही विचारत नाही; भूक आणि राग त्याच्यासाठी निर्णय घेतात. सौद्यात आणखी एक, अधिक कठोर धडा आहे. प्राणी जुलमी राजाला पोसून शांतता विकत घेतात, रोज एक: म्हातारे, दुःखी, आणि जगातून मन उडालेले. मुकाट्याने जाणार नाही अशा कोणावर पाळी येईपर्यंत हे चालते. विषय आहे बुद्धी, म्हणजे बळाविरुद्ध चातुर्य. जिथे एका बाजूकडे सत्ता असते आणि दुसरीकडे फक्त डोके, तिथे तो हमखास दिसतो. रागाच्या जोरावर कारभार करणारा विभागप्रमुख प्रत्येक इशारा अपमान समजतो. त्याला सरळ “जपून” म्हटले, तर तो अधिकच हट्टाला पेटतो, जसा प्रत्येक इशाऱ्यागणिक मंदमती पेटला. सशाने हेच सिंहाविरुद्ध वापरले. एखादा प्रामाणिक कनिष्ठ हाच धडा उलट्या बाजूने शिकू शकतो. गर्विष्ठ प्रमुखापुढे इशारा कसा मांडला जातो, त्यावरच तो ऐकला जाईल की नाही हे ठरते. प्रमुखानेही सिंहाचा धडा घ्यावा. ज्या घटकेला तो सर्वाधिक संतापलेला आणि स्वतःबद्दल सर्वाधिक निःशंक असतो, तीच घटका आपल्याला काय सांगितले जात आहे ते तपासून पाहण्याची असते. सशाचे शस्त्र म्हणजे एक थाप, आणि तिचा शेवट एका मृत्यूत होतो. प्राणी त्याबद्दल त्याची वाहवा करतात, आणि करटक आक्षेप घेतो तो एवढाच, की सशाचे नशीब जोरावर होते. वाचक या धड्याचा बचावाचा अर्धा भाग घेऊ शकतो, आणि बाकीचा सोडून देऊ शकतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. प्राणी आणि सिंह एकमेकांना ऐकवतात त्यांतली बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.