पंचतंत्र · मित्रभेद
सिंहाच्या दरबारातला गवत खाणारा
आधी मध, मग विष
“दमनक बैलाला घाबरवतो” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. संजीवक बैलाने दमनक कोल्ह्याला घुबडाकडे गेलेल्या हंसाची गोष्ट सांगितली होती. आता ती त्याने आपल्या धन्यावर, सिंहराजा पिंगलकावर, लावली. “आपला धनी सुरुवातीला गोड बोलायचा,” तो म्हणाला. “आता शेवटी त्याच्या मनात विष भिनले आहे.” असा मित्र काहीही करून टाळावा, तो म्हणाला: परोक्षे गुणहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ जो पाठीमागे तुमच्या गुणांना नावे ठेवतो आणि तोंडावर गोड बोलतो, असा मित्र टाळावा. तो म्हणजे तोंडाशी दूध असलेला विषाचा घडा. हे मी स्वतः अनुभवले आहे, तो पुढे म्हणाला. खोटा मित्र दुरूनच स्वागताला हात उंचावतो, त्याचे डोळे पाणावलेले असतात, आणि तो आपले अर्धे आसन देऊ करतो. तो बराच वेळ मिठीत धरून ठेवतो, आणि प्रेमाने विचारपूस करताना थकत नाही. वरून तो नुसता मध; विष आत दडलेले असते. असा माणूस एवढे बेमालूम सोंग शिकतो तरी कुठे? नीच माणसाशी मैत्रीचा मार्ग ठरलेला असतो, तो म्हणाला. सुरुवातीला तिच्यात आदरसत्काराची आणि खुशामतीची झगमग असते. मधल्या काळात नुसती मोठमोठी भाषणे, कृती काहीच नाही. शेवटी निंदा, अपमान आणि तिटकारा. अशी मैत्री म्हणजे शापच.
सिंहाच्या दरबारातला गवत खाणारा
कुठे मी, कुठे तो
“अरेरे, अरेरे!” संजीवक म्हणाला. “कुठे मी गवत खाणारा, आणि कुठे मांस खाणाऱ्या सिंहाची ही संगत? म्हण खरीच आहे: ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं कुलम् । तयोर् विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ ज्यांचे धन सारखे आणि ज्यांचे कुळ सारखे, त्यांच्यातच विवाह आणि मैत्री जुळावी; भरल्या पोटाच्या आणि उपाशी माणसांत नव्हे. “किंवा,” तो म्हणाला, “हा गुणांचाच दोष आहे.” स्वतःच्याच फळांच्या भाराने झाडाची फांदी खाली वाकते. गुणी माणसे गुणांमुळे वर चढतात, आणि त्याच गुणांमुळे त्यांचा नाश होतो. राजे बहुधा कर्तबगार माणसांकडे पाठ फिरवतात, आणि लक्ष्मी बहुधा मूर्खांवर प्रसन्न असते. “तर मग ठरलेच,” तो म्हणाला. “मी क्षुद्र जिवांच्या कोंडाळ्यात येऊन पडलो आहे, आणि माझा जीव गेल्यातच जमा आहे.” हुशार पण क्षुद्र असे अनेक असतात, तो म्हणाला, आणि ते आपल्या लबाड्यांवर जगतात. सोयीचे असेल तसे ते बरे किंवा वाईट काहीही करतील, कावळ्याने आणि इतरांनी उंटाचे केले तसे. “ते कसे?” दमनकाने विचारले, आणि संजीवकाने त्याला विकट उंटाची गोष्ट सांगितली.
सिंहाच्या दरबारातला गवत खाणारा
ही गोष्ट काय शिकवते
संजीवक आपली बाजू चांगली मांडतो. मांस खाणाऱ्याच्या दरबारातला गवत खाणारा कधीच बरोबरीचा मित्र नव्हता, आणि बलवान बाजू एका जेवणात ती मैत्री संपवू शकते. पण हा सगळा डोलारा एका खोट्यावर उभा आहे, आणि ते खोटे त्याने कधी तपासलेच नाही. जसजसा तो बोलत जातो, तसतशी त्याची कारणे अधिकाधिक सर्वसाधारण होत जातात: गुण हेच गुणी माणसाचे शत्रू, राजे कर्तबगारांचा द्वेष करतात. प्रत्येक कारण त्याच्या पडझडीचा खुलासा करते. आणि प्रत्येक कारणामुळे पिंगलकाला विचारणेच निरर्थक ठरते: मुळात पडझड झाली आहे का? तोंडाशी दूध असलेला विषाचा घडा इथे कोणाला तरी तंतोतंत लागू पडतो, आणि तो सिंह नव्हे. तो आहे ऐकणारा दमनक, जो राजापुढे बैलाची निंदा करतो आणि बैलाच्या तोंडावर गोड बोलतो. विवाह आणि मैत्री बरोबरीच्यांतच, हे सुभाषित मूळ ग्रंथाचे ठाम मत आहे; वाचकाला त्याबद्दल शंका वाटू शकते. विषय आहेत सेवा, म्हणजे धन्याची चाकरी, आणि मित्र, म्हणजे मैत्री. मालकाच्या घरी जेवायला जाणाऱ्या एका व्यवस्थापकाच्या कानावर येते, की मालक त्याच्यावर उलटला आहे. तेव्हा त्याच्या लक्षात येते, की स्वतःची अशी जमीन त्याच्या पायाखाली नाहीच: ती मैत्री देणे आणि परत घेणे, दोन्ही मालकाच्याच हातात होते. बढतीत डावललेला एक हुशार अधिकारी स्वतःची समजूत घालतो, की कर्तबगारांचा नेहमीच मत्सर होतो. हा सिद्धांत त्याला सुखावतो. खरे काय घडले ते एका सरळ बोलण्यातून कळले असते; पण आता ते बोलणे करायची गरजच उरत नाही. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “स्वतःला अर्पण करणारा उंट”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “झाडावर चढलेला सुतार” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. खोट्या मित्रांवरची आणि गुणांच्या दोषावरची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत; भुंग्यांवरची आणि काळावरची वगळली आहेत.