पंचतंत्र · मित्रभेद
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
रानात मागे राहिलेला
सिंहराजा पिंगलकाच्या दरबारात आपण क्षुद्र जिवांच्या कोंडाळ्यात येऊन पडलो आहोत, असे संजीवक बैलाने ठरवून टाकले होते. हेच सांगणारे सुभाषित त्याने दमनक कोल्ह्याला ऐकवले: बहवः पण्डिताः क्षुद्राः सर्वे मायोपजीविनः । कुर्युः कृत्यम् अकृत्यं वा उष्ट्रे काकादयो यथा ॥ हुशार असून क्षुद्र असे अनेक जीव असतात, आणि ते सगळे लबाडीवर जगतात. कावळ्याने आणि इतरांनी उंटाच्या बाबतीत केले, तसे ते करण्याजोगे किंवा न करण्याजोगे, काहीही करतील. “ते कसे?” असे दमनकाने विचारले. तेव्हा संजीवकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. ज्याच्या रक्षणाचे वचन राजाने दिले आहे, त्यालाच मारायला हुशार पण क्षुद्र दरबारी राजाला कसे प्रवृत्त करू शकतात, हे त्याला दाखवायचे होते. एका नगरात सागरदत्त नावाचा एक व्यापारी राहत होता. शंभर उंटांवर महागडे कापड लादून तो प्रवासाला निघाला. त्याच्या उंटांपैकी एकाचे नाव विकट, म्हणजे ‘बेढब’. फार जड ओझ्याखाली तो चिरडला. त्याचे पाय लटपटले, तो खाली कोसळला, आणि त्याला हलताही येईना. व्यापाऱ्याने ते कापड बाकीच्या उंटांवर वाटून दिले. “हा प्रदेश रानटी आणि खडतर आहे,” त्याने विचार केला. “इथे थांबणे आपल्याला परवडणार नाही.” म्हणून विकटाला मागे सोडून तो पुढे निघून गेला. तांडा निघून गेल्यावर विकट हळूहळू फिरू लागला, आणि चरू लागला. काही दिवसांत त्याच्या अंगात पुन्हा ताकद आली.
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
सिंहाचा पाहुणा
त्या रानात मदोत्कट नावाचा एक सिंह राहत होता. त्याचे तीन अनुयायी होते: एक बिबट्या, एक कावळा आणि एक कोल्हा. रानात फिरताना त्यांना तांड्यातून चुकलेला तो उंट दिसला. असल्या आकाराचा प्राणी सिंहाने कधीच पाहिला नव्हता, आणि तो त्याला हास्यास्पद वाटला. “आपल्या रानात हा कोणी नवाच प्राणी आला आहे,” तो म्हणाला. “तो कोण आहे ते विचारा.” कावळ्याने चौकशी केली, आणि सांगितले, “यालाच जग उंट म्हणते.” मग सिंहाने उंटालाच विचारले, “महाशय, आपण कुठून आलात?” तांड्यापासून तो कसा दुरावला, ते उंटाने त्याला जसेच्या तसे सांगितले. त्याची हकीकत ऐकून सिंहाने त्याला अभय दिले. असे दिवस चालले होते. मग एके दिवशी सिंहाची एका हत्तीशी लढाई झाली. हत्तीच्या सुळ्याने तो जखमी झाला, आणि त्याला गुहेतच पडून राहावे लागले. पाच-सहा दिवस गेले, आणि अन्नावाचून सगळ्यांचेच फार हाल होऊ लागले. ते खंगत चालले आहेत हे सिंहाने पाहिले. “मी जखमी आहे,” तो म्हणाला, “आणि पूर्वीसारखे तुमचे अन्न मिळवू शकत नाही. तुम्ही स्वतःसाठी काही प्रयत्न करायला हवा.” “महाराजांची अशी अवस्था असताना,” ते म्हणाले, “आम्हाला स्वतःच्या पोटाची काय पडली आहे?” “छान बोललात,” सिंह म्हणाला. “चांगल्या सेवकांचे वागणे आणि त्यांची निष्ठा हीच. तर मग माझी अशी अवस्था आहे, म्हणून तुम्हीच माझ्यासाठी अन्न आणायला हवे.” कोणीच उत्तर दिले नाही, तेव्हा तो म्हणाला, “चला, संकोच करू नका. एखादा प्राणी शोधा. मी या अवस्थेतही त्याचे तुमच्यासाठी आणि माझ्यासाठी भक्ष्य करीन.”
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
कोल्ह्याचा आडमार्ग
म्हणून ते चौघे रानात फिरू लागले. काहीच हाती लागले नाही, तेव्हा कावळ्याने आणि कोल्ह्याने आपसात खलबत केले. “मित्रा कावळ्या,” कोल्हा म्हणाला, “एवढे लांब कशाला भटकायचे? हा विकट आहे ना, आपल्या धन्यावर विश्वास ठेवून राहणारा. त्याला मारू आणि जगू.” “बरोबर,” कावळा म्हणाला. “पण धन्याने त्याला अभय दिले आहे. म्हणून त्याला मारता येणार नाही.” “खरे आहे,” कोल्हा म्हणाला. “मी धन्याशी बोलतो, आणि विकटाला मारायचा विचार धन्याच्या मनात येईल असे करतो. मी त्याचे उत्तर घेऊन परत येईपर्यंत तू इथेच थांब.” असे म्हणून तो घाईघाईने सिंहाकडे गेला. “स्वामी,” तो म्हणाला, “आम्ही सगळे रान धुंडाळले, आणि आता भुकेने इतके अशक्त झालो आहोत, की एक पाऊलही टाकवत नाही. शिवाय महाराज आजारी आहेत, आणि त्यांना पथ्याचे अन्न हवे. महाराजांनी आज्ञा दिली, तर आजचे ते पथ्य विकटाचे मांस होऊ शकते.” हा क्रूर प्रस्ताव ऐकून सिंह संतापून म्हणाला, “धिक्कार असो तुझा, पाप्यांतल्या अधम पाप्या! पुन्हा असे बोललास, तर इथल्या इथे तुला ठार करीन. मी त्याला अभय दिले आहे. मी स्वतःच त्याला कसा मारू?” न गोप्रदानं न महीप्रदानं नान्नप्रदानं हि तथा प्रधानम् । यथा वदन्तीह बुधाः प्रधानं सर्वप्रदानेष्व् अभयप्रदानम् ॥ गाईचे दान नव्हे, भूमीचे दान नव्हे, अन्नाचे दानही तितके श्रेष्ठ नव्हे. सगळ्या दानांत श्रेष्ठ दान म्हणजे अभयदान, असे ज्ञानी सांगतात.
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
“हवे ते कर”
“स्वामी,” कोल्हा म्हणाला, “अभय देऊन मग आपण त्याला मारले, तर दोष आपल्याला लागेल. पण त्याने स्वतःहून, निष्ठेपोटी, स्वतःचा प्राण महाराजांना अर्पण केला, तर काही दोष नाही, आणि त्याला मारता येईल. नाहीतर महाराजांना आमच्यापैकी कोणाला तरी खावे लागेल. महाराजांना अन्न हवे, आणि ते मिळाले नाही तर प्रकृती आणखी बिघडेल. स्वामींचे काही बरेवाईट झाले, तर आम्हालाही त्यांच्या मागोमाग अग्नीत जावे लागेल.” मदोत्कटाने त्याचे सगळे ऐकून घेतले. “असे असेल,” तो म्हणाला, “तर तुला हवे ते कर.” कोल्हा घाईघाईने बाकीच्यांकडे परत आला. “मित्रांनो,” तो म्हणाला, “धन्याची अवस्था वाईट आहे. त्यांचे प्राण कंठाशी आले आहेत. ते गेले, तर या रानात आपले रक्षण कोण करणार? भूक हा एक रोग आहे, आणि तो त्यांना परलोकी नेत आहे. चला, जाऊन त्यांना आपली शरीरे अर्पण करू. तसे केले तर त्यांच्या कृपेचे ऋण आपण फेडू.” डोळ्यांदेखत धनी संकटात पडत असताना जो सेवक स्वतःचा जीव राखतो, तो नरकात जातो, असेही तो म्हणाला. मग ते सगळे भरल्या डोळ्यांनी गेले, आणि मदोत्कटाला नमस्कार करून बसले.
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
एकेकाचा देकार
“काय,” सिंहाने विचारले, “काही मिळाले, की काही दिसले?” “स्वामी,” कावळा म्हणाला, “आम्ही सगळीकडे शोधले, पण काही मिळाले नाही, काही दिसलेही नाही. म्हणून आज महाराजांनी मला खावे, आणि स्वतःचे प्राण राखावे. महाराज जगतील, आणि मी स्वर्गाला जाईन.” धन्यासाठी प्राण देणारा सेवक म्हातारपण आणि मृत्यू यांच्या पलीकडच्या परम गतीला पोहोचतो, तो म्हणाला. “तुझे शरीर लहान आहे,” कोल्हा म्हणाला. “तुला खाऊन धन्याचा जीवसुद्धा टिकणार नाही. आणि आणखी एक हरकत आहे: कावळ्याचे मांस म्हणजे उष्टे, थोडेसे आणि हीण; ज्याने पोट भरत नाही, ते खाऊन उपयोग काय? तू आपली निष्ठा दाखवलीस, आणि दोन्ही लोकांत चांगुलपणाचे नाव कमावलेस. आता बाजूला हो, म्हणजे मलाही धन्याशी बोलता येईल.” त्याने आदराने नमस्कार केला. “स्वामी, आज माझ्या देहावर स्वतःचे प्राण राखावे, आणि मला दोन्ही लोक मिळवून द्यावे.” तो म्हणाला, सेवकाचा जीव धन्याच्या पैशाने विकत घेतलेला असतो. तो घ्यायचा हक्क धन्याचाच, म्हणून त्यात पाप नाही. “छान बोललास,” बिबट्या म्हणाला. “पण तुझे शरीरही लहानच आहे. आणि नखे हीच तुझी शस्त्रे, म्हणजे तू धन्याच्याच जातीचा; तुला खाता कामा नये. प्राण कंठाशी आले तरी शहाणा जीव निषिद्ध अन्न खात नाही, आणि ज्या घासाने दोन्ही लोक जातात तो तर नाहीच नाही. तू खरा सेवक असल्याचे दाखवून दिलेस. आता बाजूला हो, म्हणजे मला धन्याची मर्जी मिळवता येईल.” त्याने नमस्कार केला. “स्वामी, आज माझ्या प्राणांवर स्वतःचे प्राण राखावे. मला स्वर्गात कायमचे स्थान द्यावे, आणि पृथ्वीवर माझी कीर्ती पसरवावी. मागेपुढे पाहू नये.”
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
उंटाची पाळी
हे सगळे ऐकून विकट उंटाने विचार केला: “या सगळ्यांनी छान भाषणे केली, आणि धन्याने एकालाही मारले नाही. तर मग मीही प्रसंगाला साजेसे बोलतो. ते तिघेही माझे म्हणणे खोडून काढतील.” असे ठरवून तो म्हणाला, “छान बोललास, मित्रा बिबट्या. पण नखे हीच तुझीही शस्त्रे. धनी तुला कसा खाणार? जो मनातसुद्धा स्वजातीचे वाईट चिंतितो, त्याचे दोन्ही लोक जातात, आणि तो अपवित्र किडा म्हणून जन्माला येतो. बाजूला हो, म्हणजे मला धन्याशी बोलता येईल.” मग उंट सिंहापुढे उभा राहिला, आणि नमस्कार करून म्हणाला, “स्वामी, यांच्यापैकी कोणालाच आपण खाऊ नये. माझ्या प्राणांवर स्वतःचे प्राण राखावे, म्हणजे मला दोन्ही लोक मिळतील.” न यज्वानो ऽपि गच्छन्ति तां गतिं नैव योगिनः । स्वाम्यर्थे प्रोज्झितप्राणा यां गतिं यान्ति सेवकाः ॥ धन्यासाठी प्राण सोडणारे सेवक ज्या गतीला पोहोचतात, त्या गतीला यज्ञ करणारेही पोहोचत नाहीत, आणि योगीही नाहीत. हे शब्द ऐकताच सिंहाने परवानगी दिली. बिबट्याने आणि कोल्ह्याने उंटाचे पोट फाडले, आणि कावळ्याने त्याचे डोळे टोचून काढले. विकटाने प्राण सोडले, आणि भुकेने व्याकूळ झालेल्या सगळ्यांनी त्याला खाल्ले. “म्हणून मी म्हणतो,” संजीवकाने गोष्ट संपवली: हुशार पण क्षुद्र असे अनेक जीव असतात. सोयीचे असेल तसे ते बरे किंवा वाईट काहीही करतील.
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
ही गोष्ट काय शिकवते
सिंह आपला शब्दही पाळतो, आणि पाहुण्याला मारतोही. एकदा झिडकारले गेल्यावर कोल्हा त्याला पुन्हा कधीच वचन मोडायला सांगत नाही. वचनातली एकमेव फट तो शोधून काढतो: स्वखुशीने अर्पण केलेला प्राण. आणि वचनभंगाला तो बळीच्या स्वतःच्याच दानाचे रूप देतो. सिंहाला फक्त “हवे ते कर” एवढेच म्हणायचे असते. मग उंट तीनदा पाहिलेल्या एका विधीची नक्कल करतो, आपला देकारही इतरांसारखा नाकारला जाईल या खात्रीने. कोल्हा एक सुभाषित म्हणतो: सेवकाचा जीव पैशाने विकत घेतलेला असतो, आणि धनी तो घेतो त्यात पाप नाही. हे सेवेविषयीचे मूळ ग्रंथाचेच कठोर मत आहे. इथे ते एका कारस्थान्याच्या तोंडातले हत्यार बनते. विषय आहेत मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत, आणि विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक. संजीवकाचा मुद्दा सल्लामसलतीविषयी आहे: राजाचे वचन त्याच्या भोवतीच्या सल्लागारांइतकेच सुरक्षित असते. मदोत्कटाने सरळ प्रस्ताव रागाने फेटाळला. तोच प्रस्ताव निष्ठेचा वेष घेऊन आला, तेव्हा तो नमला.
स्वतःला अर्पण करणारा उंट
उपचारापुरता देकार
कामाच्या ठिकाणी, एका कंपनीला एक जागा कमी करायची आहे. बैठकीत वरिष्ठ कर्मचारी एकेक करून “टीमसाठी” आपला बोनस सोडून देऊ करतात. बाकीचे हरकत घेतील हे त्यांना ठाऊक असते, आणि बाकीचे घेतातही. सगळ्यांत नव्या कर्मचाऱ्याला रुजू होताना सांगितले होते, की त्याची जागा सुरक्षित आहे. आपणही यांच्यातलेच आहोत, हे दाखवण्यासाठी तोही तसाच देकार देतो. स्वीकारला जातो तो त्याचाच देकार, आणि बैठकीच्या नोंदीत तो स्वेच्छेने दिलेला म्हणून नोंदवला जातो. मित्रांमध्ये, जेवण संपल्यावर बिल येते. प्रत्येक जण त्याकडे हात नेतो, आणि प्रत्येकाला “राहू दे” म्हणून थांबवले जाते. त्या संध्याकाळचा पाहुणाही, इतरांना करताना पाहिले तसा, बिलाकडे हात नेतो, आणि या वेळी त्याला कोणीच थांबवत नाही. उंटाची चूक अशी, की ज्या रिवाजाचे नियम त्याने फक्त बाहेरून पाहिले होते, त्यावर त्याने विश्वास ठेवला. संजीवकाला त्याच्यात स्वतःचेच रूप दिसते: सिंहाकडून अभय मिळालेला एक गवत खाणारा, मांस खाणाऱ्या हुशार सेवकांच्या गराड्यात. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. सेवकांनी एकमेकांना ऐकवलेली बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत.