पंचतंत्र · मित्रभेद
थव्याला सोडवणारा म्हातारा हंस
म्हाताऱ्या हंसाला विचारा
उत्तानपाद टिटव्याची अंडी समुद्राकडून परत मिळवायला पक्षी गोळा झाले होते. ते पंखांनी लाटांना झोडपत होते, आणि समुद्र बुजवायला चोचींतून ढेकळे वाहत होते. तेवढ्यात एक पक्षी बोलला. “आपण समुद्राच्या तोडीचे मुळीच नाही. एका वडाच्या झाडावर एक म्हातारा हंस राहतो. वेळेला साजेसा सल्ला तो आपल्याला देईल. चला, त्याला विचारू.” आणि त्याने त्यांना एक श्लोक ऐकवला: श्रव्यं वाक्यं हि वृद्धानां ते वृद्धा ये बहुश्रुताः । हंसयूथं वने बद्धं वृद्धबुद्ध्या विमोचितम् ॥ वडीलधाऱ्यांचे बोलणे ऐकावे, आणि वडीलधारे म्हणजे ज्यांनी पुष्कळ ऐकले आहे ते. रानात अडकलेल्या हंसांच्या एका थव्याची एका म्हाताऱ्या हंसाच्या बुद्धीने सुटका झाली होती. “ते कसे?” पक्ष्यांनी विचारले. सल्ल्यासाठी म्हाताऱ्या हंसाकडे जायला त्यांना राजी करावे, म्हणून त्याने त्यांना ही गोष्ट सांगितली. एका रानात मोठमोठ्या फांद्यांचा एक वड होता, आणि त्यावर हंसांचा एक थवा राहत होता. वडाच्या बुंध्याशी एक वेल उगवला. थव्यातला म्हातारा हंस म्हणाला, “वडावर चढणारा हा वेल आपल्यासाठी मोठा धोका आहे. एखाद्या दिवशी कोणी याला धरून वर चढला, तर आपल्याला मारून टाकील. तो कोवळा आहे, सहज कापता येण्यासारखा आहे, तोवरच तोडून टाका.” पण हंसांनी त्याचे बोलणे हसण्यावारी नेले, आणि वेल तोडला नाही. कालांतराने त्या वेलाने सगळ्या झाडाला विळखा घातला.
थव्याला सोडवणारा म्हातारा हंस
फांद्यांमधले फासे
एके दिवशी हंस चरायला गेले असताना एक पारधी त्या वेलाला धरून वडावर चढला. हंसांच्या बसायच्या जागी त्याने फासे लावले, आणि तो घरी गेला. दिवसभर चरून आणि खेळून हंस अंधार पडताना परतले, आणि एकूण एक हंस फाशात अडकला. “हे आले संकट,” म्हातारा हंस म्हणाला, “आणि माझे बोलणे धुडकावून तुम्ही ते स्वतःहून ओढवून घेतले. आता आपण सगळे मेलो.” “आता अशी वेळ आलीच आहे,” हंस म्हणाले, “तर आम्ही काय करावे, ते आपणच सांगा.” “माझे ऐकणार असाल,” तो म्हणाला, “तर पारधी येईपर्यंत मेल्यासारखे पडून राहा. आपण मेलो आहोत असे समजून तो आपल्याला खाली फेकून देईल. शेवटचा हंस खाली पडेपर्यंत थांबा. मग तो खाली उतरू लागला, की सगळे एकाच क्षणी एकदम उडा.” पहाटे पारधी आला. त्याने पाहिले, तर सगळे जवळजवळ मेल्यातच जमा. निर्धास्त मनाने त्याने फासे सोडवले, आणि एकेक हंस खाली फेकला. शेवटचा खाली पडला, तेव्हा तो स्वतः खाली उतरू लागल्याचे हंसांनी पाहिले. मग म्हाताऱ्या हंसाने सांगितल्याप्रमाणे ते सगळे एकदम उडाले. “म्हणून मी म्हणतो,” त्या पक्ष्याने गोष्ट संपवली, “वडीलधाऱ्यांचे बोलणे ऐकावे.”
थव्याला सोडवणारा म्हातारा हंस
ही गोष्ट काय शिकवते
म्हातारा हंस दोन सल्ले देतो. पहिला स्वस्तातला आहे: कोवळा वेल कापणे सोपे असतानाच कापा. हंस तो धुडकावतात, कारण धोका केवळ शक्यतेपुरता आहे: एखाद्या दिवशी कोणी येईल. दुसरा सल्ला येतो तो धोका निश्चित झाल्यावर, आणि तेव्हा ते ऐकतात. तुम्हीच हे ओढवून घेतले, असे तो एकदाच सांगतो, आणि मग सुटकेचा मार्ग सांगतो. तो मार्ग पारध्याचा आत्मविश्वासच त्याच्यावर उलटवतो: ज्याला पक्षी मेलेले दिसतात, त्याला ते धरून ठेवण्याचे काही कारणच उरत नाही. श्लोक स्वतःच आपल्या शब्दांचा अर्थ सांगतो. वडीलधारे म्हणजे “ज्यांनी पुष्कळ ऐकले आहे ते”: तिथपर्यंत पोचण्याचा नेहमीचा रस्ता वय आहे, पण वय म्हणजेच ते नव्हे. विषय आहे मन्त्र, म्हणजे सल्ला, आणि इथे तो असा सल्ला आहे, जो स्वस्त असतो तेव्हा कोणालाच नको असतो. एका गृहनिर्माण संस्थेतले सगळ्यांत वयस्कर सभासद मागच्या भिंतीतले एक भगदाड विटांनी बुजवायला सांगतात. ती भिंत वर्षानुवर्षे तशीच आहे, असे समिती म्हणते. पहिली चोरी झाल्यावर समिती त्यांच्या घरी जाऊन विचारते, आता काय करायचे. एका कंपनीत एका पुरवठादाराला हिशेबाच्या प्रणालीत प्रवेश दिला जातो, “फक्त या तिमाहीपुरता”. याआधी एक घोटाळा पाहिलेला एकच लेखापाल तो प्रवेश बंद करायला सांगतो, आणि त्याचे म्हणणे डावलले जाते. तो तिशीचाही असेल; श्लोकाच्या अर्थाने वडीलधारा तोच. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. समुद्राशी लढलेल्या टिटव्याच्या कथेत एक पक्षी बाकीच्या पक्ष्यांना ही गोष्ट सांगतो.