पंचतंत्र · मित्रभेद
तीन मासे
किनाऱ्यावरचा संवाद
अंड्यांसाठी भरती पोहोचणार नाही अशी जागा पतिव्रता टिटवीला हवी होती. पण तिचा नवरा, उत्तानपाद टिटवा, अशी जागा शोधायला तयार नव्हता. समुद्र मला ओळखतो, तो मला हात लावायची हिंमत कधीच करणार नाही, असे तो म्हणत होता. काठीवरून पडलेल्या कासवाची गोष्ट तिने त्याला आधीच सांगितली होती. आता तिने त्याला आणखी एक श्लोक ऐकवला: अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ जे अजून आलेले नाही त्याची आधीच तरतूद करणारा, आणि ते आल्यावर ज्याची बुद्धी लगेच चालते तो, हे दोघे सुखात राहतात. “जे व्हायचे ते होईल” म्हणणारा मात्र नाश पावतो. “ते कसे?” टिटव्याने विचारले. दूरदृष्टी आणि प्रसंगावधान संकटातून तारतात, दैवावर हवाला ठेवणे तारत नाही, हे दाखवण्यासाठी तिने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका मोठ्या सरोवरात तीन मोठे मासे राहत होते. त्यांची नावे होती अनागतविधाता, म्हणजे ‘दूरदर्शी’, प्रत्युत्पन्नमती, म्हणजे ‘समयसूचक’, आणि यद्भविष्य, म्हणजे ‘जे व्हायचे ते होईल’. एके दिवशी अनागतविधाता काठाजवळ होता. तेवढ्यात तिथून जाणाऱ्या काही कोळ्यांचे बोलणे त्याच्या कानावर पडले. “हे सरोवर माशांनी भरलेले आहे,” ते म्हणत होते. “उद्या इथे जाळे टाकू.” अनागतविधात्याने त्यावर विचार केला. “हे काही ठीक नाही. ते येणार हे नक्की, उद्या नाहीतर परवा. प्रत्युत्पन्नमती आणि यद्भविष्य यांना बरोबर घेऊन मी दुसऱ्या सरोवरात जातो.” म्हणून त्याने त्या दोघांना बोलावले, आणि त्यांच्यापुढे हा विचार मांडला.
तीन मासे
तीन उत्तरे आणि एक जाळे
प्रत्युत्पन्नमती आधी बोलला. “मी या सरोवरात फार वर्षे राहिलो आहे. ते असे एकाएकी सोडून मला जाता येणार नाही. कोळी आलेच, तर त्या क्षणी जे सुचेल ते करून मी स्वतःला वाचवीन.” मग यद्भविष्य बोलला. “सरोवरे दुसरीही आहेत, आणि यापेक्षा मोठी. ते इथे येतील की नाही, कोणी सांगावे? नुसत्या बोलण्यावरून जन्माचे सरोवर सोडणे बरोबर नाही. शिवाय दुसऱ्यांच्या कमकुवत जागा हेरून जगणाऱ्या सापांचे आणि दुष्टांचे बेत तडीला जात नाहीत. म्हणून तर जग चालले आहे. तेव्हा मी काही जाणार नाही. माझे ठरले आहे.” हे दोघे बधणार नाहीत, हे अनागतविधात्याने ओळखले. तो निघाला, आणि दुसऱ्या सरोवरात गेला. तो गेल्यावर दुसऱ्या दिवशी कोळी आपल्या मदतनिसांना घेऊन आले. त्यांनी जाळे टाकले, आणि सरोवरातला शेवटचा मासा न् मासा पकडला. जाळ्यात सापडलेल्या प्रत्युत्पन्नमतीने मेल्याचे सोंग घेतले. कोळ्यांना वाटले, “हा मोठा मासा आपोआपच मेला.” त्यांनी त्याला जाळ्यातून काढून काठावर ठेवले, आणि तिथून तो हळूच पाण्यात निसटला. यद्भविष्याने मात्र जाळ्याच्या एका भोकात तोंड खुपसले, आणि तो तडफडू लागला. कोळ्यांनी दंडुक्यांनी त्याच्यावर तडाख्यामागून तडाखे दिले. त्याचे अंग पार ठेचून निघाले, आणि तो मेला. “म्हणून मी म्हणते,” पतिव्रतेने गोष्ट संपवली, “पुढचा विचार करणारा आणि वेळेवर बुद्धी चालवणारा, हे दोघे सुखात राहतात. ‘जे व्हायचे ते होईल’ म्हणणारा नाश पावतो.”
तीन मासे
ही गोष्ट काय शिकवते
कानावर आलेल्या संकटाला तोंड देण्याचे तीन मार्ग हा श्लोक मांडतो. पहिला मासा जाणे सोपे असतानाच निघून जातो. दुसरा थांबतो, आणि त्या दिवशी काहीतरी सुचेलच, या भरवशावर राहतो. त्याला सुचतेही, पण जाळ्यात अडकल्यावरच, आणि तेही मेल्याचे सोंग घेऊनच. हा मार्ग जास्त धोक्याचा आहे, तरीही मूळ ग्रंथ तोही जिंकणारा मार्ग मानतो. तिसरा मासा शेवटी हातपाय गाळून बसत नाही; उलट सगळ्यांत जास्त धडपड तोच करतो. त्याची चूक आदल्या दिवशीच झाली होती, जेव्हा त्याने स्वतःच्याच युक्तिवादांनी इशारा उडवून लावला. त्याचे प्रत्येक कारण शहाणपणाचे वाटते: मोठी सरोवरे आहेत, नक्की कोणाला ठाऊक, घर असे सहज सोडू नये, कारस्थाने बहुधा फसतातच. पण सगळ्यांची बेरीज एकच: काहीच न करणे. विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न, आणि मूळ ग्रंथ उघडपणे प्रयत्नांच्या बाजूने आहे. एका कार्यालयात कुजबुज सुरू आहे, की एक शाखा बंद होणार. एक कारकून त्याच आठवड्यात बदलीचा अर्ज करतो. दुसरा तिथेच राहतो, पण आपले कागद व्यवस्थित ठेवतो, आणि कोणाशी संपर्क साधायचा ते त्याला ठाऊक असते. आदेश येतो, तेव्हा त्याला दुसरी जागा मिळते. तिसरा म्हणतो, असल्या अफवा दर वर्षी उठतात, आणि शेवटचा महिना नोटिशीवर वाद घालण्यात घालवतो. नदीकाठच्या एका नगरात दर पावसाळ्यात पुराचा इशारा येतो. एक कुटुंब इशारा येताच त्याच दिवशी म्हाताऱ्या आईला वरच्या अंगाला राहणाऱ्या नातेवाइकांकडे पोचवते. दुसरे घरीच राहते, पण पिशव्या भरून ठेवते, आणि शेजाऱ्यांच्या वरच्या मजल्यावर जायचे आधीच ठरवून ठेवते. तिसरे म्हणते, पाणी आजवर कधी आपल्या पायरीपर्यंत आलेले नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. समुद्राशी लढलेल्या टिटव्याच्या कथेत पतिव्रता ही गोष्ट सांगते.