पंचतंत्र · मित्रभेद
उंट एकट्याने खाणारा कोल्हा
घायाळ सिंह
दमनक कोल्ह्याने आपला सहकारी कोल्हा करटक याला ही गोष्ट सांगितली. दुसऱ्याचे वाईट करून स्वतःचा फायदा साधायचा, तर आपला बेत लपवून ठेवलाच पाहिजे, हे त्याला दाखवायचे होते: परस्य पीडनं कुर्वन्स्वार्थसिद्धिं च पण्डितः । गूढबुद्धिर्न लक्ष्येत वने चतुरको यथा ॥ दुसऱ्याला पीडा देऊन स्वतःचा हेतू साधणाऱ्या हुशाराने आपले मन लपवून ठेवावे, आणि कधीही पकडले जाऊ नये, रानातल्या चतुरकासारखे. एका रानात एक सिंह राहत होता. त्याचे तीन मंत्री होते: एक लांडगा, चतुरक नावाचा एक कोल्हा, ज्याच्या नावाचा अर्थच “चतुर”, आणि शंकुकर्ण नावाचा एक उंट. एके दिवशी सिंहाची एका मदमस्त हत्तीशी लढाई झाली. हत्तीच्या सुळ्याने त्याचे अंग फाडले, आणि तो एका निर्जन जागी निघून गेला. सात दिवस तो उपाशी राहिला, आणि भुकेने रोडावला. त्याचे मंत्रीही उपाशीच होते. “रानात कोणता तरी प्राणी शोधा,” तो त्यांना म्हणाला, “म्हणजे या अवस्थेतही मी तुमच्या पोटाची सोय करीन.” ते लगेच निघाले, पण त्यांना काहीच सापडले नाही. मग चतुरकाने विचार केला. “हा शंकुकर्ण मारला गेला, तर आपल्या सगळ्यांचे काही दिवस पोट भरेल. पण धनी त्याला मारणार नाहीत, कारण तो त्यांचा मित्र आहे. तरीही माझ्या बुद्धीच्या जोरावर मी धन्याचे मन त्याला मारण्याकडे वळवू शकतो.” हुशारांना या जगात न मारता येण्यासारखे, हाती न लागण्यासारखे, न करता येण्यासारखे असे काहीच नसते, असे त्याने स्वतःला बजावले.
उंट एकट्याने खाणारा कोल्हा
दुप्पट परतफेडीचे कर्ज
म्हणून तो उंटाकडे गेला. “मित्रा शंकुकर्णा, धन्यांना योग्य अन्न मिळालेले नाही, आणि ते भुकेने खंगत चालले आहेत. धनी गेले, तर आपले मरण ठरलेलेच. म्हणून तुझ्या आणि धन्यांच्या भल्याचे मला काही सांगायचे आहे. ऐक.” “भल्या मित्रा, लवकर सांग,” उंट म्हणाला, “तू सांगशील ते मी मागेपुढे न पाहता करीन. जो धन्याचे भले करतो, त्याला शंभर सत्कर्मांचे पुण्य मिळते.” “तुझे शरीर धन्यांना दे,” चतुरक म्हणाला, “दुप्पट परत मिळेल या बोलीवर. तुला दुप्पट शरीर परत मिळेल, आणि धनीही जगतील.” “असे असेल,” उंट म्हणाला, “तर त्यात माझाच फायदा आहे. धन्यांना सांग, आणि तसे होऊ दे. फक्त, ही परतफेड होईल याचा जामीन म्हणून यमाला घेतले पाहिजे.” हे ठरल्यावर ते सगळे सिंहाकडे गेले. “महाराज,” चतुरक म्हणाला, “आज आम्हाला काहीच सापडले नाही, आणि सूर्य मावळायला आला आहे.” सिंह खोल निराशेत बुडाला. मग कोल्हा पुढे म्हणाला, “महाराज, शंकुकर्णाचा असा प्रस्ताव आहे. ‘यमाला जामीन घेऊन आपण मला दुप्पट परत करणार असाल, तर मी माझे शरीर आपल्याला देतो.’” “मित्रा, ही तर चांगली गोष्ट आहे,” सिंह म्हणाला. “तसेच होऊ दे.” आणि सौदा पक्का झाला. सिंहाने पंजाच्या एका फटक्यात उंटाला खाली पाडले, लांडग्याने आणि कोल्ह्याने त्याचे पोट फाडले, आणि शंकुकर्णाने प्राण सोडले.
उंट एकट्याने खाणारा कोल्हा
एकट्याचे जेवण
मग चतुरकाने विचार केला: “हे सगळे मला एकट्यालाच कसे खाता येईल?” सिंहाचे अंग रक्ताने माखलेले आहे, हे त्याने पाहिले. “स्वामी,” तो म्हणाला, “आपण नदीवर जाऊन स्नान करावे, आणि देवांची पूजा करावी. मी आणि लांडगा इथे थांबून अन्नाची राखण करतो.” सिंह नदीकडे गेला. सिंहाची पाठ वळताच कोल्हा लांडग्याकडे वळला. “मित्रा, तू भुकेने व्याकूळ झाला आहेस. धनी परत यायच्या आत या उंटाचे थोडे मांस खाऊन घे. धन्यांपुढे मी तुला निर्दोष ठरवीन.” लांडग्याने त्याच्या शब्दावर विश्वास ठेवला. त्याने मांस जेमतेम तोंडाला लावले असेल, तोच चतुरक ओरडला: “मागे हो! धनी येताहेत!” सिंह परत आला, तेव्हा उंटाचे काळीज गायब होते. “माझ्याआधी हा उंट कोणी खाल्ला?” तो रागाने म्हणाला. “त्यालाही मी मारीन.” “काहीतरी बोल, म्हणजे धनी शांत होतील,” असे म्हणावे, तसे लांडग्याने कोल्ह्याच्या तोंडाकडे पाहिले. पण चतुरक हसला. “उंटाचे काळीज तू स्वतःच खाल्लेस. माझ्याकडे काय पाहतोस?” ते ऐकताच लांडगा जीव घेऊन पळाला, तो थेट दुसऱ्या देशात गेला. सिंहाने थोडे अंतर त्याचा पाठलाग केला, आणि मग तो परत फिरला. “नखे हीच त्याची शस्त्रे,” त्याने विचार केला. “तो काही मी मारावा असा नाही.”
उंट एकट्याने खाणारा कोल्हा
यम वसुलीला येतो
नेमक्या त्याच वेळी, योगायोगाने, त्याच वाटेने उंटांचा एक मोठा तांडा आला. उंटांवर जड ओझी लादलेली होती, आणि त्यांच्या गळ्यांत मोठमोठ्या घंटा लटकून खणखणत होत्या. तो कोलाहल सिंहाला दुरूनच ऐकू आला. “मित्रा,” तो कोल्ह्याला म्हणाला, “हा भयंकर आवाज कसला आहे, ते पाहून ये.” चतुरक रानात थोडा आत गेला, घाईघाईने परत आला, आणि घाबरून ओरडला: “पळा, स्वामी, पळा, अजून निसटता येत असेल तर!” “मित्रा, मला असे का घाबरवतोस?” सिंह म्हणाला. “काय आहे ते सांग.” तेव्हा चतुरकाने थाप मारली. “स्वामी, यम आहे तो, आणि संतापून आपल्यासाठी येतो आहे. सौद्याला तो जामीन होता, आणि आपण त्याचा उंट वेळेआधीच मारलात. ‘माझ्या उंटाच्या हजारपट मी त्याच्याकडून वसूल करीन,’ असे तो म्हणतो आहे. त्याचा निश्चय ठाम आहे, आणि तो जवळ आला आहे, इकडेच येतो आहे.” हे ऐकताच सिंहही मेलेला उंट तसाच टाकून जीव घेऊन पळाला. आणि चतुरकाने तो उंट थोडा थोडा करून खाल्ला, इतका की तो त्याला बराच काळ पुरला. “म्हणून मी म्हणतो, करटका,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “आपला बेत लपवून ठेवावा.”
उंट एकट्याने खाणारा कोल्हा
ही गोष्ट काय शिकवते
पहिली उंटाची गोष्ट, विकट उंटाची, संजीवक बैलाने सांगितली होती, हुशार पण क्षुद्र दरबाऱ्यांपासून सावध करण्यासाठी. दुसरी गोष्ट दमनक सांगतो, ती कित्ता म्हणून गिरवण्यासाठी. पहिल्या गोष्टीत दरबारी मांस वाटून खातात. इथे उंटाचा मृत्यू ही कामाची फक्त सुरुवात आहे. चतुरकाची कला अशी, की त्याचा हात कुठेच दिसत नाही. घाव सिंह घालतो; ज्या घासाचा दोष लागतो, तो घास लांडगा घेतो; आणि दहशत पुरवतो वाटेने जाणारा एक तांडा. सिंहाला पळवून लावणारी थापही सिंहाच्याच कृत्यावर उभी आहे. त्याने खरोखरच यमाला जामीन ठेवून एक जीव उधारीवर घेतला होता, आणि त्याची परतफेड केली नव्हती. प्रत्येक बळी कोल्ह्यावर नेमका त्याच क्षणी विश्वास ठेवतो, जो क्षण त्याचा घात करतो. उंट भुलतो दुप्पट परताव्याच्या देकारावर, लांडगा पाठराखणीच्या वचनावर, सिंह त्याने आणलेल्या बातमीवर. श्लोक हे सगळे एक तंत्र म्हणून पुढे ठेवतो, आणि मूळ ग्रंथ तिथेच थांबतो. ऐकणाऱ्या करटकाच्या कदाचित एक गोष्ट लक्षात येईल: चतुरकाच्या साथीदाराचे काय झाले. विषय आहेत विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक, आणि बुद्धि, म्हणजे चातुर्य. एक वरिष्ठ कारकून पैशाची अडचण असलेल्या एका कनिष्ठाला सांगतो, पगार होईपर्यंत किरकोळ खर्चाच्या रकमेतून उसने घे; व्यवस्थापकांचे मी बघून घेईन. हिशेबतपासणीत तूट सापडते, तेव्हा कनिष्ठाचे नाव सर्वांत आधी घेतो तो हाच वरिष्ठ, आणि नोकरी जाते ती कनिष्ठाची. दोघे मिळून एक भूखंड विकत घेतात. एक जण दुसऱ्याला सांगतो, की मालकीहक्कावरून कोर्टाची नोटीस येणार आहे, आणि दोघांचेही सगळे जाऊ शकते. सुरक्षित राहावे म्हणून दुसरा स्वतःचा हिस्सा पहिल्याला स्वस्तात विकून टाकतो. नोटीस कधीच येत नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हेर्टेल ज्यांना वज्रदंष्ट्र आणि क्रव्यमुख अशी नावे देतात, त्या सिंहाचा आणि लांडग्याचा उल्लेख त्यांच्या जातीनेच केला आहे; बुद्धीच्या सामर्थ्यावरचे कोल्ह्याचे सुभाषित आशयापुरते दिले आहे, आणि त्याच्या शेवटच्या थापेचा काही भाग वगळला आहे.