पंचतंत्र · मित्रभेद
उपाशी दरबार
राजापुढे बैल
“मध्यस्थ” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. दंतिलाच्या गोष्टीने संजीवक बैलाची खात्री पटली. “मित्रा,” तो दमनकाला म्हणाला, “तुझे म्हणणे बरोबर आहे. तू म्हणतोस तसेच होऊ दे.” मग दमनक त्याला सिंह राजा पिंगलकाकडे घेऊन गेला. “महाराज, मी संजीवकाला घेऊन आलो आहे,” तो म्हणाला. “आता पुढचे स्वामींनी ठरवावे.” संजीवकाने आदराने नमस्कार केला, आणि तो नम्रपणे राजापुढे उभा राहिला. पिंगलकाने आपला जाडजूड, गोलसर, लांब, वज्रासारखी नखे असलेला उजवा पंजा त्याच्या अंगावर ठेवला, आणि सौजन्याने विचारले, “बरा आहेस ना? या निर्जन वनात तू कसा काय राहतो आहेस?” व्यापारी वर्धमान आणि त्याचा तांडा यांच्यापासून आपली ताटातूट कशी झाली, ते संजीवकाने त्याला जसेच्या तसे सांगितले. पिंगलकाने सगळे ऐकून घेतले. “मित्रा, भिऊ नकोस,” तो म्हणाला. “माझा बाहू या वनाचे रक्षण करतो; इथे हवा तसा राहा. आणखी एक गोष्ट: तू नेहमी माझ्याजवळच राहायचे. या वनात धोके पुष्कळ आहेत, कारण ते हिंस्र पशूंनी भरलेले आहे.” “स्वामींची आज्ञा,” संजीवक म्हणाला. मग तो पशुराज यमुनेच्या काठी गेला. मनसोक्त पाणी प्याला, मनसोक्त न्हाला, आणि पुन्हा वनात हवा तिथे भटकायला निघून गेला. असे दिवस जात राहिले, आणि दोघांचा एकमेकांवरचा लोभ दिवसेंदिवस वाढत गेला. पुष्कळ विद्वान ग्रंथ वाचल्याने संजीवकाची बुद्धी तल्लख आणि धीट झाली होती. सिंह जड बुद्धीचा होता, तरी संजीवकाने अगदी थोड्या दिवसांत त्याला शहाणे केले. वनातल्या रीती सोडवून त्याने त्याला गावाच्या रीती लावल्या. थोडक्यात, सिंह आणि बैल रोज एकांतात बोलत बसत, आणि तिथे तिसरे कोणी नसे.
उपाशी दरबार
भुकेला दरबार
दरबारातल्या बाकीच्या प्राण्यांना दूर ठेवले जाऊ लागले. दोन्ही कोल्ह्यांना तर आत शिरताही येईना. आणि सिंह आता आपले बळ शिकारीसाठी वापरत नव्हता, त्यामुळे सगळा प्राणिसमुदाय उपाशी राहू लागला. ते दोघे कोल्हेही उपाशी होते, आणि ते एका बाजूला एकमेकांना धरून राहिले. सुभाषितच आहे: फलहीनं नृपं भृत्याः कुलीनमथवोन्नतम् । संत्यज्यान्यत्र गच्छन्ति शुष्कं वृक्षमिवाण्डजाः ॥ ज्या राजाकडून काहीच फळ मिळत नाही, तो कुलीन असो वा थोर, त्याला सेवक सोडतात आणि दुसरीकडे जातात; वठलेले झाड पक्षी सोडतात तसे. चांगल्या कुळातले, मान मिळणारे निष्ठावान सेवकसुद्धा, ज्या राजाने त्यांची रोजीरोटी बंद केली, त्याला सोडून जातात. पण जो राजा ठरल्या दिवशी पगार देतो, तो कितीही रागावला तरी त्याला कोणी सोडत नाही. जगात सगळीकडे हेच चालते, असे कथाकार पुढे सांगतो. राजे देशावर जगतात, वैद्य रोग्यांवर, व्यापारी गिऱ्हाइकांवर, आणि चोर गाफिलांवर. मासा माशावर जगतो, तसा प्रत्येक जण कोणावर तरी जगतो.
उपाशी दरबार
स्वतःच्या हाताने निखारे
करटक आणि दमनक यांचे वडील सिंहाचे मंत्री होते. आता हे दोघे कोल्हे मर्जीतून उतरले होते, आणि भुकेने अशक्त झाले होते. त्यांनी आपसात खलबत केले. आधी दमनक बोलला. “करटका, भल्या मित्रा, आपल्या दोघांचेही स्थान गेले. संजीवकाच्या बोलण्यावर पिंगलक एवढा भाळला आहे, की त्याने स्वतःच्या कामाकडे पाठ फिरवली आहे. सगळा दरबार पांगला आहे; ज्याला जिथे जाता आले तिथे तो गेला. आता करायचे काय?” “धनी तुझ्या शब्दाप्रमाणे वागला नाही, तरी त्याला सांगायलाच हवे,” करटक म्हणाला. “म्हणजे दोष आपल्यावर येत नाही.” राजा ऐकत नसला तरी मंत्र्यांनी त्याला सल्ला द्यावा, असे तो म्हणाला; महाभारतातले शहाणे सल्लागार विदुर आंधळ्या धृतराष्ट्र राजाला सल्ला देत राहिले, तसा. मदाने माजलेल्या हत्तीसारखा राजा गर्वाने बेफाम सुटला, की त्याच्या प्रत्येक वाकड्या पावलाचा दोष त्याच्या जवळच्यांवर येतो. “पण,” करटक पुढे म्हणाला, “या गवतखाऊची आणि धन्याची गाठ तूच घालून दिलीस. तू स्वतःच्या हाताने विस्तवातून निखारे ओढून घेतले आहेस.” “खरे आहे,” दमनक म्हणाला. “दोष माझा आहे, धन्याचा नाही. सुभाषितच आहे:” जम्बुको हुडयुद्धेन वयं चाषाढभूतिना । दूतिका परकार्येण त्रयो दोषाः स्वयंकृताः ॥ कोल्हा एडक्यांच्या झुंजीमुळे, आम्ही आषाढभूतीमुळे, आणि दूती दुसऱ्याच्या कामामुळे: तीन संकटे, तिन्ही स्वतः ओढवून घेतलेली. श्लोकाच्या प्रत्येक तुकड्यामागे एक गोष्ट आहे. एडक्यांच्या झुंजीत सापडलेला एक कोल्हा आहे. एक संन्यासी आहे, श्लोकातले “आम्ही” म्हणजे तेच, आणि त्यांचा शिष्य आषाढभूती. आणि दुसऱ्या बाईचे काम अंगावर घेणारी एक दूती आहे. “ते कसे?” करटकाने विचारले. आणि आपले संकट आपणच ओढवून घेतले, हे कबूल करण्यासाठी दमनकाने त्याला देवशर्मा संन्याशाची गोष्ट सांगितली; तिन्ही गोष्टी तिच्यातच आहेत.
उपाशी दरबार
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत: राजा कोणाचे ऐकतो. इथे धोका वाईट सल्लागाराचा नाही. सिंहाला आजवर मिळालेला सर्वांत चांगला सल्लागार संजीवकच आहे. अडचण अशी, की तो एकटाच आहे. आणि राजा एकाच आवाजाचे ऐकत राहतो, तेव्हा दरबाराचे कामकाज थांबते. दरबार कशाने एकत्र टिकतो, हे ग्रंथ स्पष्ट सांगतो: निष्ठा किंवा मान यांनी नव्हे, तर रोजच्या वाट्याने. मग तोच मुद्दा तो सगळ्या जगाला लावतो: प्रत्येक जण कोणावर तरी जगतो. ही दृष्टी थंड आहे, आणि ती ग्रंथाची आहे. पुढे काय होणार, हेही ती वाचकाला सांगते: दोन भुकेले कोल्हे एका मैत्रीवर ताव मारायला निघणार आहेत. करटकाचा सल्ला प्रामाणिक मंत्र्याचा आहे: कोणी ऐकले नाही तरी बोलावे, म्हणजे दोष आपला राहत नाही. महाभारताच्या उद्योगपर्वात विदुराचा असा धृतराष्ट्राला दिलेला उपदेश कित्येक अध्यायांचा आहे; आंधळ्या राजाने तो सगळा ऐकून घेतला, आणि आपला मार्ग बदलला नाही. दमनक मात्र या एका वेळी आपली चूक सरळ कबूल करतो. त्याबाबत तो पुढे काय करतो, ती गोष्ट वेगळी. एक नवे व्यवस्थापकीय संचालक एका हुशार सल्लागाराला आणतात, आणि रोज दुपारभर त्याच्यासोबत बंद दाराआड बसतात. सल्लागाराचे सगळेच म्हणणे बरोबर असेलही. पण तोपर्यंत विभागप्रमुखांना निर्णय मिळत नाहीत, हुकुमांवर सह्या होत नाहीत, आणि बोनस लांबणीवर पडतात. सर्वांत चांगली माणसे प्रतिस्पर्धी कंपन्यांचे फोन घेऊ लागतात. कुटुंबाच्या धंद्यात एखादा बाप हुशार नवा भागीदार मिळाल्यावर मुलांशी बोलणेच सोडतो; तो अधिक शहाणा होईलही, आणि तरीही दुकान गमावेल. राजाने शिकायचा धडा हा नव्हे, की शहाण्या मित्राचे ऐकणे सोडावे. धडा असा, की बाकीच्यांचा वाटा देत राहावा, आणि त्यांच्यासाठी दार उघडे ठेवावे. ज्या दरबाराला बाहेर ठेवले आहे आणि उपाशी ठेवले आहे, तो स्वतःचे खलबत स्वतः करतो, आणि ते खलबत धन्याच्या हिताचे नसते. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “संन्यासी आणि खोटा शिष्य”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “राजाची व्यसने” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. काही सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि काही वगळली आहेत.