पंचतंत्र · मित्रभेद
ऊ आणि ढेकूण
त्याला सावध करू नका
“दमनक बैलावर आरोप करतो” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. कारस्थानी दमनक कोल्ह्याने नुकतीच सिंहराजाला एक गोष्ट सांगितली होती: विहिरीतून एका कृतघ्न माणसाला बाहेर काढणाऱ्या ब्राह्मणाची. पिंगलकाला त्याचा मित्र संजीवक बैल याच्याविरुद्ध उठवायचे, हा त्याचा हेतू होता, आणि त्याने राजाला उसंत दिली नाही. “स्वामी, बैल राजद्रोही आहे,” तो म्हणाला. “पण हितचिंतक मित्र स्वतःचे नुकसान पत्करूनसुद्धा चुकीच्या मार्गाला निघालेल्या मित्राला अडवतो. सज्जनांची रीतच ती.” चांगला मित्र आगीत डोके ठेवून किंवा सापांच्या शय्येवर झोपला असेल, तर त्याला तसेच झोपू दिले तरी चालेल, तो पुढे म्हणाला. पण विनाशाकडे निघालेल्या मित्राला कधीच तसे सोडू नये. “या बैलाचा स्वामींना लागलेला लळा हाच तो विनाश,” दमनक म्हणाला. “त्यापायी स्वामींचे धर्म, अर्थ आणि काम हे तिन्ही पुरुषार्थ बुडत आहेत. मी परोपरीने विनवले, तरी स्वामी मनाला येईल तेच करतात. म्हणून उद्या संकट आले, तर सेवकाला दोष देऊ नये. वासनांच्या आहारी गेलेला राजा मदमस्त हत्तीसारखा असतो. तो वाटेल तिकडे जातो. आणि गर्वापायी दुःखात पडला, की दोष सेवकांवर ढकलतो; स्वतःचा दोष त्याला कधीच दिसत नाही.” “मग, मित्रा,” पिंगलक म्हणाला, “मी त्याला सावध करू का?” “सावध करायचे?” दमनक म्हणाला. “ही कसली नीती? ज्याला सावध केले जाते, तो एक तर पळून जातो, किंवा भीतीपोटी आधीच घाव घालतो. शत्रूचा बंदोबस्त कृतीने करायचा असतो, शब्दांनी नव्हे.”
ऊ आणि ढेकूण
भक्ष्य आणि भक्षक
“पण शेवटी तो गवत खातो, आणि मी मांस खातो,” सिंह म्हणाला. “तो माझे काय वाकडे करणार?” “अगदी बरोबर,” दमनक म्हणाला. “तो गवत खातो, आणि स्वामी मांस खातात. तो भक्ष्य आहे, आणि स्वामी भक्षक. तरीसुद्धा, त्याने स्वतः इजा केली नाही, तरी तो दुसऱ्या कोणाकडून ती घडवून आणेल.” प्रेरयति परमनार्यः शक्तिदरिद्रोऽपि जगदभिद्रोहे । तेजयति खड्गधारां स्वयमसमर्था शिला छेत्तुम् ॥ नीच माणसाच्या अंगी स्वतःची ताकद नसली, तरी तो दुसऱ्याला जगाला उपद्रव द्यायला चिथावतो. धार लावण्याचा दगड स्वतः काही कापू शकत नाही, पण तलवारीला धार तोच लावतो. “ते कसे?” सिंहाने विचारले. “स्वामींनी मदमस्त हत्ती, रानबैल, रेडे, डुकरे, वाघ आणि चित्ते यांच्याशी असंख्य लढाया केल्या आहेत,” दमनक म्हणाला. “नखांच्या आणि सुळ्यांच्या व्रणांनी स्वामींचे सगळे अंग चित्रविचित्र झाले आहे. हा बैल सतत स्वामींच्या जवळ राहतो, आणि सगळीकडे शेण आणि मूत टाकतो. त्यात किडे होतील. स्वामींचे अंग इतक्या जवळ असल्याने ते किडे जखमांची तोंडे शोधून आत शिरतील. मग स्वामी मेल्यातच जमा.”
ऊ आणि ढेकूण
राजाला शोभणारी शय्या
न ह्यविज्ञातशीलाय प्रदातव्यः परिश्रयः । डुण्डुकस्य हि दोषेण हता मन्दविसर्पिणी ॥ ज्याचा स्वभाव ठाऊक नाही, त्याला कधीही आसरा देऊ नये. डुंडुकाच्या दोषामुळेच मंदविसर्पिणी मारली गेली. “ते कसे?” पिंगलकाने विचारले. अनोळखी जिवाला आसरा देणाऱ्याला त्याची किंमत मोजावी लागते, हे दाखवण्यासाठी दमनकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका राजाच्या शयनगृहात एक अतुलनीय पलंग होता. त्याच्या पांघरुणाच्या एका कोपऱ्यात एक ऊ राहत होती. तिचे नाव मंदविसर्पिणी, म्हणजे “हळू सरपटणारी”. तिच्याभोवती तिची मुले, नातवंडे आणि पुढच्या कितीतरी पिढ्या राहत होत्या. राजा झोपला की ती त्याचे रक्त पीत असे, आणि त्यावर ती चांगली गुटगुटीत आणि देखणी झाली होती. ती तिथे राहत असताना डुंडुक नावाचा एक ढेकूण वाऱ्याबरोबर उडत येऊन त्या पलंगावर पडला. तो पलंग गंगेच्या विस्तीर्ण वाळवंटासारखा मऊ होता, आणि सुगंधाने दरवळत होता. ढेकूण खूश झाला. तो इकडून तिकडे फिरत राहिला, आणि शेवटी दैवाने त्याला त्या उवेपाशी आणून सोडले.
ऊ आणि ढेकूण
पायाशी पडलेला पाहुणा
“धन्याला शोभणाऱ्या या घरात तू कुठून आलास?” ती म्हणाली. “ताबडतोब चालता हो.” “आर्ये, असे बोलू नकोस,” ढेकूण म्हणाला. “द्विजांना अग्नी पूज्य, सगळ्या वर्णांना ब्राह्मण पूज्य, स्त्रीला केवळ तिचा पती पूज्य; पण पाहुणा सगळ्यांनाच पूज्य. मी तुझा पाहुणा आहे.” मग त्याने आपली बाजू मांडली. “मी सगळ्या वर्णांचे रक्त चाखले आहे. ते तिखट आणि बुळबुळीत होते, आणि मला त्याचा काही फायदा झाला नाही. पण या पलंगावर झोपणाऱ्या माणसाचे रक्त अमृतासारखे असणार. त्याचे वैद्य त्याला रोगापासून दूर ठेवतात, आणि तो सर्वांत उंची, सर्वांत उत्तम अन्न खातो. तुझी कृपा झाली, तर ते रक्त चाखायची माझी इच्छा आहे.” “तुझे तोंड म्हणजे नुसती आग. तुझ्यासारख्या चावऱ्याला ते रक्त मिळायचे नाही,” ऊ म्हणाली. “उतर या पलंगावरून.” मग तिने त्याला सुनावले. जागा, वेळ, काम, आपला शत्रू आणि आपण स्वतः, यांतले काहीच मूर्खाला कळत नाही. असा मूर्ख अविचाराने काही करतो, आणि त्याच्या हाती काहीच लागत नाही. ढेकूण तिच्या पाया पडला, आणि त्याने पुन्हा विनवणी केली. तेव्हा ती राजी झाली. सौजन्य हा तिचा स्वभावच होता. शिवाय तिला मूलदेव या धूर्ताचे एक वचन आठवले. त्याची गोष्ट राजाला सांगितली जात होती, तेव्हा तिने ते आपल्या कोपऱ्यातून ऐकले होते. पायाशी पडलेल्याला जो रागाच्या भरातसुद्धा झिडकारतो, तो तिन्ही श्रेष्ठ देवांचा अपमान करतो.
ऊ आणि ढेकूण
चुकलेली वेळ
“पण चुकीच्या जागी किंवा चुकीच्या वेळी जेवायला यायचे नाही,” ती म्हणाली. “कोणती जागा, आणि कोणती वेळ?” ढेकणाने विचारले. “मी इथे नवा आहे. मला ठाऊक नाही.” “राजाचे शरीर दारूने, थकव्याने किंवा झोपेने बेसुध झालेले असेल,” ऊ म्हणाली, “तेव्हा त्याच्या पायांना हलकेच चाव. हीच जागा, आणि हीच वेळ.” ढेकणाने ते मान्य केले. पण ढेकणाला योग्य वेळ कळत नव्हती, आणि भूक त्याला छळत होती. सांजवेळी, राजाचा नुकता डोळा लागला होता, तेव्हाच त्याने राजाच्या पाठीला चावा घेतला. जळत्या कोलिताचा चटका बसावा, विंचू डसावा, मशालीची झळ लागावी, तसा राजा ताडकन उठला. त्याने पाठ चाचपली, आणि सेवकाला म्हणाला, “मला काहीतरी चावले. हा पलंग नीट तपास, आणि तो किडा शोधून काढ.” राजाचा हुकूम ढेकणाने ऐकला. तो घाबरून पळाला, आणि पलंगाच्या चौकटीतल्या एका फटीत लपला. धन्याच्या हुकमाप्रमाणे सेवक आत आले. त्यांनी दिवा आणला, आणि मोठ्या बारकाईने शोध घेतला. दैवाची गती अशी, की कापडाच्या धाग्यांत लपलेली मंदविसर्पिणी त्यांना सापडली, आणि त्यांनी तिला तिच्या सगळ्या परिवारासह ठार केले. “म्हणून मी स्वामींना तो श्लोक सांगितला,” दमनकाने गोष्ट संपवली.
ऊ आणि ढेकूण
ही गोष्ट काय शिकवते
पाहुणा त्याने मान्य केलेला एकमेव नियम मोडतो, आणि यजमानीण त्यासाठी प्राणाला मुकते. ढेकणाच्या मनात तिचे वाईट करायचे नसते. तो भुकेला असतो, आणि त्याला घराची माहिती नसते. तरीही निसटतो तो तोच. गोष्टीचा हिशेब कठोर आहे: चूक परक्याची, मरण यजमानिणीचे, आणि तिच्याबरोबर तिच्या सगळ्या परिवाराचे. तिने माघार घेतली, ती चांगल्या कारणांनी. पाहुण्याचा मान राखावा, आणि शरण आलेल्याला झिडकारू नये. मूळ ग्रंथ त्या कारणांची थट्टा करत नाही; तीच कारणे तिला सर्वस्वाला मुकवतात, एवढेच दाखवतो. तिने अटीसुद्धा घातल्या: योग्य जागा आणि योग्य वेळ. पण अटी त्यांनाच बांधतात, जे त्या पाळतात, आणि त्या पाळण्याइतकी त्या नवख्याला घराची माहितीच नव्हती. त्याला आत घेण्यापूर्वी तिने त्याचा दोषसुद्धा नेमका सांगितला होता: जागा आणि वेळ न जाणणाऱ्या मूर्खाच्या हाती काहीच लागत नाही. तिला ते दिसले, तिने ते बोलून दाखवले, आणि तरीही तिने माघार घेतली. विषय आहे विश्वास आणि वंचना: विश्वास कोणावर ठेवावा, आणि तो चुकीच्या जागी ठेवला तर त्याची काय किंमत मोजावी लागते. ढेकूण तर फसवतसुद्धा नाही. त्याच्या मनात काही वाईट नसते, तरीही तो वाईट करून जातो. ग्रंथाचा मुद्दा तोच आहे: परक्याचा धोका त्याच्या दुष्टपणात नसतो; तो आपल्याला ठाऊक नसतो, यात असतो.
ऊ आणि ढेकूण
भुर्दंड कोणाला
मित्राच्या एका चुलतभावाला तुम्ही आठवडाभरासाठी आपला फ्लॅट देता. तुम्ही त्याला कधी भेटलेलेही नसता. तो गोड बोलतो, आणि आवाज करणार नाही असे वचन देतो. दुसऱ्याच रात्री तो पार्टी करतो, आणि सोसायटीची नोटीस त्याला नव्हे, तर भाडेकरू म्हणून तुम्हाला येते. किंवा एक व्यवस्थापिका एका कंत्राटदाराला स्वतःच्या पासवर आत घेते, आणि कामाच्या वेळांचे स्पष्ट नियम सांगते. कंत्राटदार उशिरापर्यंत काम करतो, अलार्म वाजतो, आणि सुरक्षेच्या अहवालात नाव येते ते तिचे. चौकटकथा या गोष्टीचा याहून काळा उपयोग करते. पिंगलक एकच रास्त प्रश्न विचारतो: मी त्याला सावध करू का? दमनक तो प्रश्न तिथेच दडपतो. सावध केलेला माणूस पळतो किंवा घाव घालतो, असे तो म्हणतो. म्हणजे आरोपीला आरोप कधी कळताच कामा नये. गवत खाणारा आपले काय करणार, ही सिंहाची शंका शहाणी असते. तिला तो असा धोका पुढे करून उत्तर देतो, ज्याला पुरावाच लागत नाही: बैल ते दुसऱ्या कोणाकडून घडवून आणेल. ज्या आरोपाला पुरावा लागत नाही, आणि जो आरोपीपुढे मांडायचाच नाही, त्याला उत्तर देताच येत नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दमनकाची काही सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.