पंचतंत्र · मित्रभेद
वधानंतर
विष आणि पश्चात्ताप
“दोन पोपट, दोन गुरू” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. सिंहराजा पिंगलक आणि त्याचा मित्र संजीवक बैल यांची पहिली झटापट झाली. तेव्हा त्या दोघांना एकमेकांविरुद्ध उभे केल्याबद्दल करटक कोल्ह्याने आपला सहकारी कोल्हा दमनक याची कानउघाडणी केली. त्या कानउघाडणीला त्याने एकामागून एक गोष्टींचा आधार दिला. एका राजपुत्राच्या आणि त्याच्या मित्रांच्या शेवटच्या दोन गोष्टींनी त्याचा मुद्दा पटवून दिला: मूर्ख मित्रापेक्षा शहाणा शत्रू बरा. मग करटकाने दमनकाला आपला शेवटचा शब्द ऐकवला. चहाड्या करणे आणि मैत्री तोडणे एवढेच ज्याला येते, अशा तुझ्यासारख्याचा शब्द जिथे प्रमाण मानला जातो, तिथे काहीच चांगले होत नाही. सज्जन माणूस अगदी शेवटच्या संकटातही वाईट कृत्याकडे मन वळवत नाही. ज्याने जगात त्याच्या नावाला डाग लागणार नाही, तेच तो करतो. “जे करायलाच हवे, ते केलेच पाहिजे,” करटक म्हणाला, “प्राण कंठाशी आला तरी. आणि जे करू नये ते करताच कामा नये, तेव्हाही.” दमनकाचे मन कुटिल होते. करटकाच्या स्वतःच्या नीतीच्या वाटेने जाणारे हे बोलणे त्याला विषासारखे लागले. तो हळूच तिथून निसटला. इकडे पिंगलक सिंह आणि संजीवक बैल रागाने आंधळे होऊन पुन्हा एकदा भिडले, आणि पिंगलकाने संजीवकाला ठार मारले. मग त्याचा राग ओसरला. त्यांच्यातला स्नेह त्याला आठवला, आणि त्याचे मन करुणेने भरून आले. रक्ताने माखलेल्या पंजाने त्याने अश्रूंनी भिजलेले डोळे पुसले, आणि पश्चात्तापाने तो म्हणाला, “हाय, किती दुःखाची गोष्ट! मी फार मोठा अपराध केला. संजीवक म्हणजे माझा दुसरा देहच होता. त्याला मारून मी दुसऱ्या कोणाचे नाही, स्वतःचेच वाईट केले.” यावर एक सुभाषितही आहे, तो पुढे म्हणाला. जमिनीचा एक तुकडा आणि कर्तबगार, शहाणा सेवक यांच्यापैकी सेवक गमावणे हेच राजाला मरणासारखे असते. गेलेली जमीन सहज परत मिळते; सेवक मिळत नाहीत. सिंह दुःखात बुडालेला दमनकाने पाहिला. मोठ्या निर्लज्जपणे तो हळूहळू त्याच्याजवळ आला. “स्वामी,” तो म्हणाला, “हे कसले वागणे? शत्रूला मारायचे, आणि मग धीर सोडायचा?”
वधानंतर
माणसांचे दोष
आपल्या प्रश्नाला दमनकाने सुभाषितांचा आधार दिला. एक सुभाषित म्हणते: उत्कर्ष हवा असेल, तर जिवावर उठण्याचा डाव रचणाऱ्याला मारलेच पाहिजे, मग तो बाप असो, भाऊ, मुलगा किंवा मित्र. दुसरे सुभाषित कोणाला सोडून द्यावे, त्यांची यादी देते: हळव्या मनाचा राजा, वाटेल ते खाणारा ब्राह्मण, स्वैर स्त्री आणि दुष्ट मनाचा सोबती. तसाच उलट वागणारा सेवक, निष्काळजी अधिकारी, आणि स्वतःचे कर्तव्य न जाणणारा कोणीही. तिसरे म्हणते: सुख तिथे मिळत असेल, तर दूर जावे; आणि मुलात शहाणपण असेल, तर मुलालाही विचारावे. गरजू मागेल, तर देहसुद्धा द्यावा; आणि स्वतःचा हात सडला, तर तोही कापून टाकावा. मग तो स्वतःच्या शब्दांत म्हणाला, “शिवाय, राजांचा धर्म हा सामान्य माणसांचा धर्म नसतो. सुभाषितच आहे:” न मनुष्यप्रकृतिना शक्यं राज्यं प्रशासितुम् । ये हि दोषा मनुष्याणां त एव नृपतेर्गुणाः ॥ सामान्य माणसाच्या स्वभावाने कोणालाच राज्य करता येत नाही. जे माणसांचे दोष असतात, तेच राजाचे गुण ठरतात. त्याने म्हटलेले आणखी एक सुभाषित राजनीतीला वारांगनेची उपमा देते, कारण तिची रूपे अनेक असतात. ती खरी आणि खोटी, कठोर आणि गोड बोलणारी, क्रूर आणि दयाळू, लोभी आणि उदार असते. ती सतत खर्च करत असते, आणि सतत मोठे धनही आणत असते. मग करटकही पुढे आला, सिंहाशेजारी बसला, आणि दमनकाला म्हणाला, “महाशय, मंत्री असणे म्हणजे काय, हेसुद्धा तुला कळत नाही. कारण एकमेकांत रमलेल्या दोन मित्रांना तोडतो तो भेदच. जे काम सामाने, दानाने किंवा भेदाने साधता येत असेल, त्यासाठी मंत्री धन्याला त्याच्याच सेवकाशी लढायला चिथावून संकटात घालत नाही. ती नीती नव्हे.”
वधानंतर
देवांमध्येही भांडणे
देवांनीसुद्धा भांडणांत आपले ऐश्वर्य गमावले, करटक पुढे म्हणाला: धनाचा देव कुबेर, वज्रधारी इंद्र, वायुदेव, आणि जलांचा स्वामी वरुण. भांडणात कोणीच प्रत्येक वेळी जिंकत नाही. युद्ध म्हणजे नीतीपासून ढळणे, आणि त्याचा निर्णय घेतात ते बुद्धिहीन. “म्हणून मंत्र्याने कधीही, कोणत्याही वेळी, धन्याला युद्धाचा सल्ला देता कामा नये.” राजांच्या घरातली माणसे प्रामाणिक, शिस्तीची आणि निर्लोभी असली, तर राजे शत्रूंपासून सुरक्षित राहतात. अशी माणसे राजांचे हित साधतात, आणि त्यांच्या प्रतिस्पर्ध्यांना खाली खेचतात. धन्याच्या हिताचे असेल ते कितीही अप्रिय असले, तरी सांगितलेच पाहिजे; फक्त गोड वाटेल तेवढेच बोलणे सेवकाच्या धर्माविरुद्ध आहे. जे मंत्री विचारल्यावर किंवा न विचारताही राजाला अशा गोड गोष्टी सांगतात, ज्यांचा शेवट अहितात होतो, ते त्याची लक्ष्मी झिजवून टाकतात. मग करटक धन्याच्या स्वतःच्या कर्तव्याकडे वळला. धन्याने मंत्र्यांना एकेकाला वेगळे विचारावे. ते बोलून झाले, की प्रत्येकाने कशाला हिताचे म्हटले, कशाला अहिताचे, किंवा कशाला अधिक चांगले, ते त्याने स्वतःच तोलले पाहिजे. कारण एका प्रकारे असलेली गोष्ट गोंधळलेल्या मनाला दुसऱ्याच प्रकारे दिसू शकते. आकाश सपाट छतासारखे दिसते, आणि काजवा आगीसारखा. पण आकाशाला छत नसते, आणि काजवा म्हणजे आग नव्हे. खोटे खरे दिसते आणि खरे खोटे दिसते; म्हणून प्रत्येक गोष्टीची पारख केलीच पाहिजे.
वधानंतर
चतुर शब्द
“म्हणून नीतीचे भान नसलेला सेवक काही सांगतो, तेव्हा तो जसे सांगतो तसेच धन्याने खरे मानता कामा नये. लबाड सेवक स्वतःचा स्वार्थ साधतात. गोष्ट असते एक, आणि चतुर शब्दांत ते धन्याला सांगतात दुसरीच. कृती करण्याआधी धन्याने विचार केलाच पाहिजे. सुभाषित म्हणते:” सुहृद्भिराप्तैरसकृद्विचारितं स्वयं च बुद्ध्या प्रविचिन्तिताक्षरम् । करोति कार्यं खलु यः स बुद्धिमान् स एव लक्ष्म्या यशसां च भाजनम् ॥ विश्वासू मित्रांनी पुन्हा पुन्हा तोलून पाहिल्यावर, आणि त्याचा प्रत्येक शब्द स्वतः बुद्धीने विचारात घेतल्यावरच जो काम करतो, तो शहाणा. लक्ष्मीचे आणि कीर्तीचे पात्र तोच. “म्हणून इतरांच्या बोलण्याने ज्याला सहज वळवता येईल, असा धनी असता कामा नये. त्याने प्रत्येक माणसाचे माप घेतले पाहिजे, आणि चांगल्या सल्ल्याचे आणि घातक सल्ल्याचे पुढे काय फळ येईल, ते तोलले पाहिजे. मग स्वतःच्या बळावर शहाणा आणि स्वतःच्या मनाशी ठाम राहून, त्याने प्रत्येक बाबीत नेहमी स्वतः लक्ष घातले पाहिजे.” असे हे पंचतंत्राचे मित्रभेद नावाचे पहिले तंत्र संपते. ते स्वतःच्याच पहिल्या श्लोकाने संपते; तंत्र सुरू होण्याआधीच त्या श्लोकाने सगळी कथा सांगून टाकली होती. वनात एका सिंहाची आणि एका बैलाची मोठी मैत्री वाढत होती. अतिशय लोभी आणि चहाडखोर अशा एका कोल्ह्याने तिचा नाश केला.
वधानंतर
ही गोष्ट काय शिकवते
तंत्र संपते, पण कोणालाच शिक्षा होत नाही. बैल मेला आहे, आणि राजाला पश्चात्ताप होतो आहे. ज्या कोल्ह्याने हे घडवले, तो राजाजवळ जाऊन सांगतो, की दुःख करणे हा दुबळेपणा आहे. ग्रंथ शेवटचे भाषण करटकाला देतो, आणि ते भाषण म्हणजे ग्रंथाचाच उपदेश. त्याला कोणी उत्तर देत नाही. पिंगलकाने ते ऐकले, किंवा दमनकाचे काही नुकसान झाले, असे गोष्ट कुठेच सांगत नाही. पंचतंत्र राजपुत्रांसाठी लिहिले गेले, आणि ते त्यांना जग जसे आहे तसे दाखवते. चहाडखोर अनेकदा वाचतो, आणि सगळ्यांत चांगला सल्ला येतो तो वध झाल्यानंतर. दमनकाची बाजू प्रामाणिकपणे पाहण्यासारखी आहे, कारण ती मूर्खपणाची नाही. राजे सामान्य माणसांच्या नीतिनियमांनी जगू शकत नाहीत, असे तो म्हणतो. ज्या राजाला उत्कर्ष हवा, त्याने स्वतःच्या जिवावर उठलेल्या बापाला किंवा मुलालाही मारलेच पाहिजे. प्रत्येक सुभाषित कुठे ना कुठे खरे आहे. खोटे आहे ते प्रकरण, ज्यासाठी ती वापरली जातात. संजीवकाने सिंहाविरुद्ध कधीच कट रचला नव्हता; कट होता तो फक्त दमनकाचा. कट रचणाऱ्या बापाला मारण्याचे आणि राजनीतीला वारांगनेची उपमा देणारे, ही कठोर सुभाषिते म्हणजे ग्रंथाचेच मत, एका कारस्थान्याच्या तोंडी घातलेले. वाचकाने ते मानलेच पाहिजे असे नाही. करटकाचे उत्तर नीतीचे असे तीन उपाय सांगते, ज्यांनी लढाईशिवाय काम साधता येते: साम, दान आणि भेद. त्यांत दंड मिळवला, की नीतिग्रंथांचे चार उपाय होतात. त्याचा आरोप दुहेरी आहे: भेद मित्रांना तोडतो, आणि दमनकाने त्याच भेदाने राजाला त्याच्याच सेवकाशी लढायला लावले, तेही राजाच्याच विश्वासाच्या जोरावर. हेच संपूर्ण पहिले तंत्र: राजाला त्याच्याच मित्राविरुद्ध उभे करणारा मंत्री.
वधानंतर
प्रत्येक सल्लागाराची पारख
विषय आहे भेद, म्हणजे फूट पाडणे, आणि त्याच्या जोडीला मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत. यावरचा उपाय करटकाच्या शेवटच्या शब्दांतच आहे. सल्लागारांना एकेकाला विचारावे, प्रत्येकाचे माप घ्यावे, आणि त्याचा त्यात काय फायदा आहे ते तोलावे. एका व्यवस्थापकीय संचालकाचा नवा सहायक त्याला सांगतो, की त्याचा वीस वर्षांचा भागीदार एका प्रतिस्पर्धी कंपनीच्या लोकांना भेटतो आहे. भागीदार गेला, तर त्याचे ग्राहक सहायकाच्या हाती येतात. कृती करण्याआधी संचालक आणखी दोघांना वेगवेगळे विचारू शकतो, की त्यांनी काय पाहिले आहे; आणि यात फायदा कोणाचा, ते लक्षात घेऊ शकतो. एका वडिलांना एक मुलगा सांगतो, की दुसऱ्या मुलाचा कुटुंबाचे घर बळकावायचा बेत आहे. दुसऱ्या मुलाशी मोकळेपणाने बोलण्यात त्यांची एक संध्याकाळ खर्ची पडेल. पहिल्याच्या शब्दावर विसंबून पाऊल उचलले, तर दोन्ही मुले गमावण्याची वेळ येऊ शकते. न विचारण्याची किंमत काय, ते पिंगलकाच्याच सुभाषितात आहे: गेलेली जमीन परत मिळवता येते, कर्तबगार सेवक नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. शेवटच्या भाषणांतली बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि काही वगळली आहेत.