पंचतंत्र · मित्रभेद
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग १
तिन्हीसांजेचा पाहुणा
माणसे स्वतःवर संकटे कशी ओढवून घेतात, याची गोष्ट दमनक कोल्हा करटक कोल्ह्याला सांगत होता. ती त्याने पुढे चालू ठेवली. खोट्या शिष्याने लुटलेले देवशर्मा संन्यासी अजूनही चोराच्या पावलांचा माग काढत चालले होते. वाटेत त्यांना एक विणकर दिसला. तो बायकोला घेऊन जवळच्या नगरात दारू प्यायला निघाला होता. देवशर्मांनी त्याला हाक मारली. “भल्या माणसा, मावळत्या सूर्याने आम्हाला तुझ्या दारी पाहुणे म्हणून आणले आहे. या गावात आमच्या ओळखीचे कोणी नाही. पाहुण्याचे स्वागत करतात तसे आमचे कर.” तिन्हीसांजेला आलेल्या पाहुण्याला परत लावू नये, अशी त्यांनी त्याला आठवण करून दिली; अशा पाहुण्याचा सत्कार करून गृहस्थ देव होतात. विणकर बायकोकडे वळला. “प्रिये, या पाहुण्यांना घेऊन घरी जा. त्यांना पाय धुवायला पाणी दे, जेवण दे, अंथरूण दे, आणि बाकी सगळे कर. मग तूही तिथेच थांब. मी तुझ्यासाठी भरपूर दारू आणि मटण घेऊन येतो.” आणि तो पुढे निघाला. त्याची बायको संन्याशांना घेऊन घरी निघाली, आणि सगळ्या वाटेने हसतच राहिली. ती बाहेरख्याली होती, आणि तिचे मन देवदत्त नावाच्या तिच्या प्रियकरावर होते. सुभाषिते म्हणतात, ढगाळलेला दिवस, अमावास्येची रात्र, चालायला कठीण अशा गल्ल्या, आणि परदेशी गेलेला नवरा, हे स्वैरिणीचे सर्वांत मोठे सुख. चोरट्या सुखाला हपापलेल्या बायकांना मऊ शय्या आणि प्रेमळ नवरा गवताच्या काडीइतकेच हलके वाटतात. परपुरुषासाठी स्वैर बाई कुळाचा नाश, जगाची निंदा, तुरुंग, आणि जिवाचा धोकासुद्धा पत्करते.
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग १
बाहेर पडताना पकडली
घरी आल्यावर तिने देवशर्मांना एक मोडकी खाट दिली. “महाराज,” ती म्हणाली, “माझी एक मैत्रीण गावाहून आली आहे. मी तिला जरा भेटून लगेच परत येते. तोपर्यंत आमच्या घराकडे लक्ष ठेवा.” ते खोटे होते. ती नटूनथटून देवदत्ताला भेटायला निघाली. तेवढ्यात समोरून येणारा तिचा नवरा तिला भेटला. तो दारूने झिंगलेला होता; केस मोकळे सुटलेले, पावलोपावली अडखळणारा, आणि हातात दारूचे मडके. त्याला पाहताच ती वळली आणि धावत घरी गेली. तिथे तिने अंगावरचा साजशृंगार उतरवला, आणि ती नेहमीसारखी दिसू लागली. पण विणकराने तिला पळताना पाहिले होते, आणि ती नटलेली होती हेही पाहिले होते. कानोकानी फिरणाऱ्या तिच्याबद्दलच्या चर्चा तो बऱ्याच दिवसांपासून ऐकत होता. त्याचे मन खवळले, आणि रागाने त्याचा ताबा घेतला. तो घरात आला. “छिनाले! कुठे निघाली होतीस?” “तुला सोडून आल्यापासून मी घराबाहेर पाऊलसुद्धा टाकलेले नाही,” ती म्हणाली. “काय बरळतोस? ही दारू बोलते आहे.” दारूने भ्रमिष्टपणाची सगळी लक्षणे दिसू लागतात, असे तिने त्याला ऐकवले: अशक्तपणा, धडपडणे, आणि अखंड वायफळ बडबड. तिचे उत्तर उद्धट होते, आणि तिचे कपडे बदललेले आहेत हेही त्याला दिसत होते. “तुझ्याबद्दल मी बऱ्याच दिवसांपासून ऐकतो आहे,” तो म्हणाला. “आज मी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले. आता तुला तुझ्या कर्माचे फळ मिळेल.” त्याने तिला सोट्याने एवढे बडवले, की तिचे सगळे अंग काळेनिळे झाले. मग त्याने तिला एका खांबाला घट्ट बांधले, आणि तो दारूच्या नशेत झोपी गेला.
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग १
मैत्रीण तिच्या जागी
विणकर झोपला आहे हे कळताच तिची मैत्रीण, न्हाव्याची बायको, आत आली. “बाई गं, देवदत्त नेहमीच्या जागी तुझी वाट पाहतो आहे,” ती म्हणाली. “लवकर जा.” “माझी अवस्था बघ,” विणकराची बायको म्हणाली. “मी कशी जाऊ? तूच जा, आणि माझ्या प्रियकराला सांग, आज रात्री भेट होणार नाही.” “असे बोलू नकोस,” न्हाविणीने म्हटले. “स्वैर बाईला हे शोभत नाही.” परलोक आहे की नाही कोण जाणे, असे ती म्हणाली, आणि लोक तर काहीही झाले तरी बोलणारच. नवऱ्याखेरीज दुसरा पुरुष सहज हाती असेल, तर भाग्यवान बायका तारुण्याचे फळ चाखतात. “ते सगळे ठीक,” विणकराची बायको म्हणाली. “पण अशी बांधलेली असताना मी जाऊ कशी, ते सांग. आणि इथे हा माझा राक्षस नवरा पडला आहे.” “बाई गं, तो दारूने बेशुद्ध आहे,” न्हावीण म्हणाली. “अंगावर ऊन पडेपर्यंत तो उठायचा नाही. मी तुला सोडते, आणि तुझ्या जागी स्वतःला बांधून घेते. तू जाऊन देवदत्ताला भेट, आणि लवकर परत ये.” तसेच झाले. काही वेळाने विणकर जागा झाला. त्याचा राग थोडा निवळला होता, पण नशा अजून उतरली नव्हती. “फटकळ बाई,” तो म्हणाला, “आजपासून तू बाहेर जाणे आणि उलट बोलणे सोडलेस, तर मी तुला सोडतो.” न्हावीण काहीच बोलली नाही. आपल्या आवाजाने आपण उघडे पडू, अशी तिला भीती वाटली. विणकराने पुन्हा तेच म्हटले, आणि तरीही तिने उत्तर दिले नाही. मग तो संतापाने बेभान झाला. त्याने धारदार सुरी घेतली, आणि तिचे नाक कापले. “छिनाल कुठली,” तो म्हणाला, “पड आता तिथेच. यापुढे तुझी मनधरणी मी कधीच करणार नाही.” पुटपुटत तो पुन्हा झोपी गेला. हा सगळा वेळ देवशर्मा जागेच पडून होते. त्यांचा पैसा गेला होता, आणि भुकेने ते अशक्त झाले होते. त्या दोघी बायकांनी जे जे केले, ते सगळे त्यांनी पाहिले.
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग १
नाक पुन्हा उगवते
विणकराच्या बायकोने देवदत्ताबरोबर मनसोक्त रतिसुख घेतले, आणि थोड्या वेळाने ती घरी आली. “तू ठीक आहेस ना?” तिने न्हाविणीला विचारले. “मी गेले होते तेव्हा तो राक्षस जागा तर झाला नाही?” “नाक सोडून बाकी मी सगळी ठीक आहे,” न्हावीण म्हणाली. “तो उठायच्या आत मला लवकर सोड, आणि घरी जाऊ दे. नाहीतर पुढच्या वेळी तो माझे याहून वाईट करील: कान कापेल, नाहीतर त्याहूनही काही.” विणकराच्या बायकोने तिला सोडले, आणि खांबाशी आपली पूर्वीची जागा घेतली. मग ती ओरडून नवऱ्याला दूषणे देऊ लागली. “धिक्कार असो तुझा, महामूर्खा! मी पतिव्रता आहे, नवऱ्यावर जीव टाकणारी. माझी अब्रू कोण घेणार, आणि मला विद्रूप कोण करणार? हे लोकपालांनो, ऐका!” आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो विजानाति नरस्य वृत्तम् ॥ सूर्य आणि चंद्र, वारा आणि अग्नी, आकाश, पृथ्वी आणि जल, मन आणि यम, दिवस आणि रात्र, पहाट आणि सांज, आणि धर्म: माणूस काय करतो, ते यांना ठाऊक असते. “मी पतिव्रता असेन,” ती पुढे म्हणाली, “तर या देवांनी माझे नाक पूर्वीसारखे करावे. मी मनातसुद्धा कधी परपुरुषाची इच्छा धरली असेल, तर त्यांनी मला जाळून राख करावे.” मग ती नवऱ्याकडे वळली. “बघ, नीचा! माझ्या पातिव्रत्याच्या बळाने माझे नाक पुन्हा जसेच्या तसे झाले.” विणकराने आगीतून एक जळते कोलीत घेतले, आणि पाहिले. तिचे नाक पूर्वी होते तसेच होते, आणि जमिनीवर रक्ताचे मोठे थारोळे साचले होते. तो थक्क झाला. त्याने तिला सोडले, आणि शंभर गोड शब्दांनी तिची मनधरणी केली. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बदचाल बायकांवरची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. ही कथा पुढच्या “विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते.