पंचतंत्र · मित्रभेद
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग २
संन्याशांना काय वाटले
दमनकाने देवशर्मा संन्याशांची गोष्ट पुढे चालू ठेवली. विणकराच्या घरी ती सगळी रात्र देवशर्मा जागे पडून होते, आणि त्या दोघी बायकांनी जे जे केले ते त्यांनी पाहिले होते. ते थक्क झाले, आणि म्हणाले: उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः । स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येत तस्माद्रक्ष्याः कथं हि ताः ॥ उशना जे शास्त्र जाणतो, आणि बृहस्पती जे जाणतो, ते बाईच्या बुद्धीपुढे वरचढ ठरत नाही. मग बायकांना राखायचे तरी कसे? उशना म्हणजे शुक्राचार्य, दैत्यांचे गुरू, आणि बृहस्पती देवांचे गुरू. मग संन्याशांनी बायकांविरुद्ध सुभाषितांची एक माळच लावली. खोटेपणा, अविचारी धाडस, कपट, मूर्खपणा, लोभ, अशुद्धता आणि क्रूरता हा त्यांचा स्वभावच, असे ते म्हणतात. त्यांच्या जिभेवर मध असतो, आणि हृदयात विष. हवे ते मिळवायला त्या हसतात आणि रडतात, आणि स्वतः कधी विश्वास न ठेवता पुरुषाचा विश्वास जिंकतात. म्हणून चांगल्या कुळातल्या पुरुषाने स्मशानातल्या मडक्यांपासून दूर राहतात तसे त्यांच्यापासून दूर राहावे. अशा विचारांत ती रात्र त्यांना सावकाश आणि कष्टाने सरली. इकडे ती दूती कापलेल्या नाकाने घरी गेली, आणि विचार करू लागली: “आता काय करू? एवढी मोठी जखम लपवू तरी कशी?”
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग २
पहाटेचा वस्तरा
तिचा नवरा न्हावी ती रात्र कामानिमित्त राजवाड्यात होता. पहाटे तो घरी आला. नगरातल्या लोकांच्या कामाला निघायची त्याला घाई होती, म्हणून दारातच उभा राहून त्याने आत हाक मारली, “अगं, माझी वस्तऱ्यांची पेटी लगेच आण. मला गिऱ्हाइकांकडे जायचे आहे.” नाक गेलेल्या बाईने झटकन विचार केला. ती आतच राहिली, आणि तिने फक्त एक वस्तरा त्याच्याकडे बाहेर पाठवला. सगळी पेटी न दिल्याने न्हाव्याला राग आला, आणि त्याने तो वस्तरा तिच्याकडे परत भिरकावला. तिला हवी होती ती संधी हीच. हात वर करून किंचाळत ती घराबाहेर धावली. “बघा, या दुष्टाने काय केले! माझे नाक कापले, आणि मी नेहमी सरळमार्गी बायको राहिले आहे. वाचवा मला!” ते खोटे होते, आणि ते लागू पडले. राजाचे शिपाई आले. त्यांनी न्हाव्याला बेदम मारले, घट्ट बांधले, आणि त्याच्या नाक कापलेल्या बायकोसह न्यायसभेत नेले. न्यायाधीशांनी त्याला विचारले, “स्वतःच्याच बायकोशी तू हे भयंकर कृत्य का केलेस?” न्हावी आश्चर्याने एवढा गांगरून गेला होता, की त्याला उत्तरच देता येईना. तेव्हा न्यायसभेचे सभासद धर्मशास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे बोलले. ज्याने गुन्हा केला आहे, तो आपल्याच कृत्याने भेदरलेला असतो, असे ते म्हणाले. त्याचा आवाज बदलतो, चेहऱ्याचा रंग उडतो, डोळे भिरभिरतात, आणि त्याचे अवसान गळते. तो चालताना अडखळतो, त्याच्या कपाळाला घाम फुटतो, तो चाचरतो, आणि जमिनीकडे पाहतो. निर्दोष माणूस प्रसन्न असतो, स्पष्ट आणि रागाने बोलतो, आणि न्यायसभेत ठाम उभा राहतो. “हा उघडउघड गुन्हेगार आहे,” ते म्हणाले. “स्त्रीवर हल्ला करणाऱ्याला कायदा मृत्युदंड देतो. याला सुळावर चढवा.”
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग २
तीन संकटे
न्हाव्याला वधस्थानाकडे नेले जात असताना देवशर्मांनी पाहिले. ते न्यायाधिकाऱ्यांकडे गेले. “सज्जनहो,” ते म्हणाले, “तुम्ही या बिचाऱ्या न्हाव्याला अन्यायाने मारत आहात. त्याने काहीच गुन्हा केलेला नाही. मी काय म्हणतो ते ऐका: कोल्हा एडक्यांच्या झुंजीमुळे, आम्ही आषाढभूतीमुळे, आणि दूती दुसऱ्याच्या कामामुळे. तीन संकटे, तिन्ही स्वतः ओढवून घेतलेली.” “महाराज, ते कसे?” त्यांनी विचारले. देवशर्मांनी तिन्ही गोष्टी त्यांना सविस्तर सांगितल्या, आणि ते थक्क होऊन ऐकत राहिले. त्यांनी न्हाव्याला सोडून दिले. मग त्यांनी कायदा सांगितला. ब्राह्मण, बालक, स्त्री, तपस्वी आणि रोगी यांना देहांत शिक्षा देऊ नये. मोठ्या अपराधासाठी त्यांना अंगभंगाची शिक्षा. “तिचे नाक तिच्याच कृत्याने गेले,” ते म्हणाले. “आता राजदंड म्हणून तिचे कानही कापावेत.” तसे करण्यात आले. आणि पाहिलेल्या त्या दोन उदाहरणांनी देवशर्मांच्या मनाला धीर आला, आणि ते आपल्या मठात परत गेले. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “कोल्हा एडक्यांच्या झुंजीमुळे, आम्ही आषाढभूतीमुळे, आणि दूती दुसऱ्याच्या कामामुळे: तीन संकटे, तिन्ही स्वतः ओढवून घेतलेली.”
विणकराची बायको आणि तिची दूती, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
श्लोकातले तिसरे संकट दूतीचे, आणि ते सर्वांत धारदार. त्या प्रकरणाशी तिचा स्वतःचा काहीच संबंध नव्हता; सगळे तिच्या मैत्रिणीचे होते. तिला ज्या ज्या पावलाने इजा झाली, ते प्रत्येक पाऊल तिने स्वतःच निवडले होते: मैत्रिणीच्या जागी बांधून घेण्याची तयारी, आणि पहाटेचे खोटे. स्वतः ओढवून घेतलेले संकट, हा ग्रंथाचा शब्दप्रयोग अगदी नेमका आहे. विषय आहे गृह, म्हणजे विवाह आणि घरसंसार, आणि ग्रंथ त्याकडे कोणत्याही भ्रमाशिवाय पाहतो. या दोन घरांत कोणीच चांगले वागत नाही; नवरेही नाहीत. बायकांविरुद्धची संन्याशांची सुभाषिते ग्रंथाचे मत आहेत, आणि तीही कठोर; वाचकाने ती मान्य करायलाच हवीत असे नाही. दुसरा विषय, विश्वास आणि वंचना, कोण सर्वांत फायद्यात राहते यात दिसतो. सर्वांत धीट खोटे बोलणारी विणकराची बायको काहीच गमावत नाही. तिचा नवरा स्वतःच्या हातातल्या सुरीपेक्षा एका चमत्कारावर विश्वास ठेवतो. न्हावी निर्दोष आहे, पण एवढा गांगरला आहे की बोलू शकत नाही, आणि न्यायसभा त्याच्या गप्प बसण्याला गुन्ह्याचे लक्षण समजते. धर्मशास्त्रे गुन्हेगाराच्या चेहऱ्याचे वर्णन करतात, आणि तो चेहरा निर्दोष माणसाचा असतो. योगायोगाने जागा असलेला एक अनोळखी माणूसच त्याला वाचवतो. हा नमुना नेहमीचा आहे. एखादी सहकारी मैत्रिणीच्या गैरहजेरीवर पांघरूण घालायला तिची हजेरी लावते, आणि व्यवस्थापक तपासतो तेव्हा नाव येते ते त्या सहकारीचे. मैत्रीण काहीच बोलत नाही. नवरा-बायकोच्या भांडणात एखादा चुलतभाऊ निरोपांची ने-आण करतो, आणि दोघेही त्याच्यावरच उलटतात. आणि कोणत्याही चौकशीत, स्वतःची बाजू मांडू न शकणारा घाबरलेला माणूस गुन्हेगार वाटतो. अस्खलित बोलणारा तसा वाटत नाही, तो खोटारडा असला तरी. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बहुतेक सुभाषिते, त्यांत बायकांविरुद्धची संन्याशांची पुष्कळ सुभाषितेही, आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.