पंचतंत्र · मित्रभेद
विष्णुशर्मांची पैज
मठ्ठ राजपुत्र
दक्षिणेत महिलारोप्य नावाचे एक नगर होते. तिथला राजा अमरशक्ती याने जगण्याच्या रीतीवरचे सगळे ग्रंथ वाचले होते, आणि तो सगळ्या कलांत पारंगत होता. मोठमोठे राजे त्याच्या पायांशी वाकत. त्याला तीन मुलगे होते, वसुशक्ती, उग्रशक्ती आणि अनंतशक्ती. आणि तिघेही निव्वळ मठ्ठ होते. राजपुत्र पुस्तकाला हातसुद्धा लावत नसत. हे पाहून राजाने मंत्र्यांना बोलावले. “माझ्या मुलांना विद्येची गोडी नाही आणि समजही नाही, हे तुम्ही जाणताच,” तो म्हणाला. “माझ्या राज्याला आता एकही शत्रू उरलेला नाही. तरी या पोरांकडे पाहिले की राज्याचा काही आनंद वाटत नाही. जुने वचन खरेच आहे:” अजातमृतमूर्खेभ्यो मृताजातौ सुतौ वरम् । यतस्तौ स्वल्पदुःखाय यावज्जीवं जडो दहेत् ॥ जो मुलगा जन्मलाच नाही, जो जन्मून मेला आणि जो मूर्ख निघाला, या तिघांत पहिले दोघे बरे. ते थोडाच काळ दुःख देतात. मूर्ख मुलगा मात्र बापाला जन्मभर जाळत राहतो. “जी गाय वितही नाही आणि दूधही देत नाही, तिचा काय उपयोग? आणि जो मुलगा विद्वानही नाही आणि निष्ठावानही नाही, त्याचा तरी काय उपयोग? यांची बुद्धी जागी होईल असा काहीतरी उपाय शोधा.” एकामागून एक मंत्री बोलले. “महाराज, नुसत्या व्याकरणालाच बारा वर्षे लागतात. ते कसेबसे आत्मसात झाले, की मग धर्मावरचे आणि धन व राज्यकारभारावरचे ग्रंथ येतात. त्यानंतरच बुद्धी जागी होते.”
विष्णुशर्मांची पैज
जवळचा रस्ता
तेव्हा सुमती नावाचा एक मंत्री पुढे झाला. “महाराज, आयुष्याचा भरवसा नाही, आणि भाषेची शास्त्रे शिकायला फार वेळ लागतो. यांची बुद्धी जागी करणारा एखादा जवळचा रस्ता शोधू. सुभाषितच आहे:” अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं स्वल्पं तथायुर्बहवश्च विघ्नाः । यत्सारभूतं तदुपासनीयं हंसैर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥ शब्दशास्त्राला पलीकडचा तीरच नाही. आयुष्य थोडे आणि विघ्ने अनेक. म्हणून जे सार आहे तेवढेच धरावे. हंस म्हणे पाण्यातले दूध वेगळे काढून घेतात, तसे. “इथे विष्णुशर्मा नावाचे एक ब्राह्मण आहेत. अनेक शास्त्रांत पारंगत म्हणून त्यांचे मोठे नाव आहे. राजपुत्रांना त्यांच्या हाती सोपवा. ते यांना शहाणे करतील, आणि लवकर करतील.” राजाने विष्णुशर्मांना बोलावणे पाठवले. “गुरुवर्य,” तो म्हणाला, “माझ्यावर एवढी कृपा करा. या राजपुत्रांना जगाच्या व्यवहारात इतके शहाणे करा की त्यांच्या तोडीचा दुसरा कोणी नसावा. त्यासाठी मी आपल्याला जमिनीची शंभर इनामे देईन.”
विष्णुशर्मांची पैज
पैज
विष्णुशर्मा राजाला म्हणाले, “महाराज, खरे ते ऐका. मी विद्या विकत नाही, शंभर इनामांसाठीसुद्धा नाही. पण माझे शब्द लक्षात ठेवा. सहा महिन्यांत आपल्या मुलांना नीतीत निष्णात केले नाही, तर मी माझे नाव टाकून देईन. हे मी लोभापोटी बोलत नाही. मी ऐंशी वर्षांचा आहे, इंद्रियांची सुखे मला सोडून गेली आहेत, आणि पैशाचा मला काही उपयोग नाही. आपली इच्छा पुरी व्हावी म्हणून, विद्येच्या मानासाठी खेळलेला एक खेळ म्हणून, मी हे अंगावर घेतो. आजची तिथी लिहून ठेवा. आजपासून सहा महिन्यांनी आपले पुत्र नीतीत अद्वितीय झाले नाहीत, तर माझे नाव गेले, आणि महाराजांनी मला स्वतःचे उघडे ढुंगण दाखवावे.” ही अशक्य वाटणारी प्रतिज्ञा ऐकून राजा आणि मंत्री थक्क झाले. राजाने राजपुत्र त्यांच्या स्वाधीन केले, आणि त्याची चिंता मिटली. विष्णुशर्मा राजपुत्रांना आपल्या घरी घेऊन गेले. त्यांच्यासाठी त्यांनी कथांचे पाच ग्रंथ रचले. प्रत्येक ग्रंथ जगण्याच्या एकेका अंगावर होता, मित्र गमावण्यापासून विचार न करता केलेल्या कृतीपर्यंत. हे ग्रंथ त्यांनी राजपुत्रांकडून अभ्यासून घेतले, आणि सहा महिन्यांत राजपुत्र दिलेल्या शब्दाप्रमाणे तयार झाले. तेव्हापासून हा ग्रंथ, पंचतंत्र, तरुणांची बुद्धी जागी करत जगभर फिरतो आहे. जो हा ग्रंथ अभ्यासतो किंवा ऐकतो, त्याचा कधीही पराभव होत नाही, इंद्रसुद्धा त्याला हरवू शकत नाही, असे हा ग्रंथ सांगतो. पाचही तंत्रांची रचना एकसारखी आहे. प्रत्येक तंत्रात सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत एक मोठी कथा चालते; ती त्या तंत्राची मुख्य कथा. तिच्यातली पात्रे वाद घालताना एकमेकांना गोष्टी सांगतात, आणि त्यांतल्या काही गोष्टींच्या आत आणखी गोष्टी असतात. या आवृत्तीत अशी प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्रपणे, जिथे ती सांगितली जाते तिथेच, दिली आहे. मुख्य कथा कुठे थांबते, हे गोष्टीच्या शेवटी एका ओळीत सांगितले आहे; ती कुठे पुढे सुरू होते, हे गोष्टीच्या सुरुवातीला. पहिल्या तंत्राची मुख्य कथा पुढच्या गोष्टीपासून सुरू होते: जंगलात मागे राहिलेला एक बैल, एक सिंह राजा आणि दोन कोल्हे.
विष्णुशर्मांची पैज
ही गोष्ट काय शिकवते
ग्रंथाची सगळी पद्धत प्रस्तावनेतच सांगितलेली आहे. व्यवहारातले शहाणपण शिकवता येते, आणि लवकरही शिकवता येते, पण नियमांतून नव्हे, उदाहरणांतून. मंत्री रुळलेली वाट सुचवतात: बारा वर्षे व्याकरण, मग शास्त्रग्रंथ. एवढ्या लांबच्या वाटेला आयुष्य पुरणार नाही, हे सुमतीला दिसते, आणि तो सार मागतो. विष्णुशर्मांचे उत्तर म्हणजे कथा. त्यांत वाचक हुशार आणि मूर्ख माणसे पाहतो, आणि त्यांच्या वागण्याचे त्यांना काय फळ मिळते तेही पाहतो. राजाचे सुभाषित कठोर आहे: मूर्ख मुलापेक्षा मेलेला मुलगा बरा. हे ग्रंथाचे मत आहे; वाचकाने ते मानायलाच हवे असे नाही. तरी त्यातला मुद्दा खरा आहे. सत्तेच्या खुर्चीवर बसलेला मूर्ख जोवर तिथे बसतो, तोवर नुकसान करत राहतो. विषय आहे विद्या, म्हणजे शिक्षण आणि समज: पुस्तके येणे आणि जग कसे चालते ते कळणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. उत्तम गुण मिळवलेला तरुण इंजिनिअर पहिल्या नोकरीत शिरतो. साहेबांच्या सहायकाशी झालेले भांडण त्याला महागात पडणार, हे त्याच्या लक्षातच येत नाही. व्यवस्थापनाची पदवी घेतलेला मुलगा घरचे दुकान हाती घेतो आणि वर्षभरात जुनी गिऱ्हाइके गमावतो. कारण कोणाचे उपकार फेडायचे आहेत हे त्याला कोणी सांगितलेलेच नसते. पंधरा-सोळा वर्षांचा मुलगा प्रत्येक उपदेश उडवून लावतो, पण चुलतभावाचे काय झाले ती गोष्ट मात्र कान देऊन ऐकतो. तिन्ही ठिकाणी उणीव माहितीची नसते, विवेकाची असते. आणि विवेक उदाहरणांतूनच येतो. सौद्याच्या अटीही ध्यानात घेण्याजोग्या आहेत: विष्णुशर्मा मानधन नाकारतात आणि परिणामावर स्वतःचे नाव पणाला लावतात. ही प्रस्तावना आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.