पंचतंत्र · मित्रभेद
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
निव्वळ योगायोग
“ससा आणि विहिरीतला सिंह” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. सिंहाला लोळवणाऱ्या सशाची गोष्ट दमनक कोल्ह्याने संपवली. पण त्याचा सोबती करटक कोल्हा काही भारावला नाही. “हा तर काकतालीय न्याय,” तो म्हणाला. कावळा ताडावर बसावा आणि नेमके त्याच क्षणी ताडफळ खाली पडावे, तसा हा निव्वळ योगायोग. “सशाचे नशीब जोरावर होते, एवढेच. तरीही ज्याच्या अंगात बळ नाही, त्याने मोठ्यांशी डावपेच खेळू नयेत.” “बळ असो वा नसो,” दमनक म्हणाला, “माणसाने निश्चय करावा, आणि कामाला लागावे.” नित्योद्यतस्य पुरुषस्य भवेद्धि लक्ष्मीर्दैवं हि दैवमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ जो सतत उद्योगात असतो, त्याच्याकडे लक्ष्मी येते. “दैव, सगळे दैवच,” असे भित्रे म्हणतात. दैवाला झुगारून द्या, आणि सगळ्या ताकदीनिशी पुरुषार्थ करा. प्रयत्न करूनही काम झाले नाही, तर त्यात दोष कोणाचा? जे झटत राहतात, त्यांना देवही मदत करतात, असे तो पुढे म्हणाला. माणसांनी एकदा मनाचा निश्चय केला, की देव त्यांच्या मदतीला धावतात. एका विणकरासाठी असेच विष्णू, त्याचे चक्र आणि त्याचा पक्षी गरुड रणांगणावर धावून आले. आणि चतुराईने रचलेल्या कपटाचा तळ कोणालाच लागत नाही, ब्रह्मदेवालाही नाही. विष्णूचे रूप घेऊन एका विणकराने राजकन्या आपलीशी केली. “ते कसे?” करटकाने विचारले. “निश्चयाने केलेले आणि नीट रचलेले असेल, तर कपटानेही काम साधते?” ते साधते हे पटवून देण्यासाठी दमनकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली.
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
दोन हौशी मित्र
गौड देशात पुंड्रवर्धन नावाचे एक नगर आहे. तिथे एक विणकर आणि एक सुतार असे दोन मित्र राहत होते. दोघेही आपापल्या कलेत निष्णात होते. कामाने त्यांना एवढे श्रीमंत केले होते, की किती पैसा आला आणि किती गेला याचा हिशेबच ते ठेवत नसत. ते मऊ, रंगीत, किमती कपडे घालत, आणि कस्तुरीचा सुगंध दरवळवत फिरत. दिवसाचे तीन प्रहर ते काम करत. चौथ्या प्रहरी नटूनथटून दोघे एकत्र फिरायला निघत: चौक, देवळे, खेळ-तमाशे, मेळे, उत्सव, जिथे जिथे लोक जमत तिथे तिथे. तिन्हीसांजेला ते घरी परतत. असे त्यांचे दिवस चालले होते. मग एकदा एक मोठा उत्सव आला. सगळे नगर ऐपतीप्रमाणे उत्तम कपडेदागिने घालून देवळांतून आणि चौकांतून हिंडत होते. विणकर आणि सुतारही नटून बाहेर पडले, आणि ठिकठिकाणी फिरत नटलेल्या लोकांचे चेहरे न्याहाळत राहिले. पांढऱ्याशुभ्र राजवाड्याच्या एका खिडकीत त्यांना आपल्या मैत्रिणींमध्ये बसलेली एक राजकन्या दिसली. ती नुकतीच तारुण्यात आली होती. तिचे स्तन भरदार आणि घट्ट होते, नितंब भरू लागले होते, कंबर सडपातळ होती. तिचे केस पावसाळी मेघासारखे काळेभोर, मऊ, तुकतुकीत आणि कुरळे होते. कानांत सोन्याची कुंडले झुलत होती, आणि तिचा चेहरा नुकत्याच उमललेल्या कमळासारखा होता.
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
प्रेमाचा आजार
तिला पाहताक्षणीच विणकर तिच्या प्रेमात पडला. मोठ्या प्रयासाने त्याने ते चेहऱ्यावर दिसू दिले नाही, आणि कसाबसा तो घरी पोहोचला. जिकडे पाहावे तिकडे त्याला फक्त राजकन्याच दिसत होती. अंथरूणसुद्धा न पसरता तो खाटेवर अंग टाकून पडला, आणि लांब, गरम उसासे टाकत राहिला. तिला जशी पाहिली होती तशीच ती त्याच्या डोळ्यांसमोर होती. दुसरा विचारच त्याला सुचत नव्हता, आणि तो स्वतःशीच प्रेमकविता म्हणत होता. तो स्वतःशी म्हणे: मनाची प्रत्येक अवस्था क्षणात नाहीशी होते, असे बुद्ध सांगतात. पण बुद्ध चुकले; तिचे विचार माझ्या मनातून कधीच जात नाहीत. अशी ती रात्र कशीबशी सरली. दुसऱ्या दिवशी नेहमीच्या वेळी सुतार नेहमीसारखा चांगले कपडे घालून आला. विणकर अंथरूण न घातलेल्या खाटेवर हातपाय पसरून पडला होता. तो उसासे टाकत होता, त्याचा चेहरा पांढराफटक पडला होता, आणि डोळ्यांतून पाणी वाहत होते. “मित्रा,” सुतार म्हणाला, “तुला झाले तरी काय?” त्याने पुन्हा पुन्हा विचारले, पण विणकराला एवढी लाज वाटत होती, की तो एक शब्दही बोलला नाही. शेवटी सुताराचा संयम सुटला. ज्याच्या रागाची भीती वाटते तो मित्र नव्हे, आणि ज्याची सतत मनधरणी करावी लागते तोही नव्हे, असे तो म्हणाला. आईवर ठेवतो तसा विश्वास ज्याच्यावर ठेवता येतो, तो खरा मित्र. मग जाणकार हाताने त्याने विणकराची छाती आणि हातपाय चाचपले. “मित्रा, मला जेवढे कळते त्यावरून हा ताप नाही. हे प्रेम आहे.”
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
तीन बायकांचा नियम
मित्रानेच विषय काढला म्हटल्यावर विणकर उठून बसला. आपली किंमत जाणणाऱ्या धन्याला, चांगल्या सेवकाला, एकनिष्ठ बायकोला किंवा खऱ्या मित्राला आपले दुःख सांगितले की मन हलके होते, असे तो म्हणाला. मग राजकन्येला पाहिल्या क्षणापासूनची सगळी हकिगत त्याने सांगून टाकली. सुताराने विचार केला. “राजा क्षत्रिय आहे,” तो म्हणाला. “तू वैश्य. धर्म मोडायची तुला भीती नाही वाटत?” विणकराकडे उत्तर तयार होते. “क्षत्रियाला तीन बायका करायची धर्माने मुभा आहे. तेव्हा ती एखाद्या वैश्य राणीची मुलगी असू शकेल. तसे असेल, तर माझे तिच्यावरचे प्रेम योग्यच ठरते.” आपल्या म्हणण्याला आधार म्हणून त्याने एक श्लोक ऐकवला. त्याचा आशय असा: माझ्या उदात्त मनाला तिची ओढ लागली आहे, त्या अर्थी ती क्षत्रियाची वधू होण्याजोगी असणारच. शंकेच्या बाबतीत सज्जनाचे मन हेच प्रमाण. विणकराचा निश्चय पक्का झाला आहे, हे सुताराने ओळखले. “मित्रा, मग आता करायचे काय?” “मला काय ठाऊक?” विणकर म्हणाला. “तू मित्र आहेस, म्हणून तुला सांगितले.” आणि तो पुढे काहीच बोलला नाही. शेवटी सुतार म्हणाला, “ऊठ. आंघोळ कर, जेव, आणि ही निराशा सोड. तिच्याबरोबर प्रेमाचे सुख तुला भोगता येईल, अशी युक्ती मी शोधतो, आणि तीही लगेच.”
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
लाकडाचा गरुड
मित्राच्या वचनाने विणकराला पुन्हा आशा वाटू लागली. तो उठला, आणि नेहमीसारखे आपले दिवसाचे व्यवहार करू लागला. दुसऱ्या दिवशी सुतार एक यंत्र घेऊन आला: अगदी नवा कोरा लाकडी गरुड, विष्णूचा तो मोठा पक्षी. तो अनेक रंगांनी रंगवलेला होता, आणि खुंट्यांनी चालत होता. “मित्रा,” तो म्हणाला, “यावर बस आणि खुंटी आत घाल, की हा तुला हवे तिथे उडत नेईल. जिथे खुंटी बाहेर काढशील, तिथे हा खाली उतरेल. हा तुझाच. आज रात्री सगळे झोपले, की तू नटून तयार हो. माझ्या कलेने मी तुला विष्णूचे रूप जुळवून देईन, ते धारण कर. या गरुडावर बसून कन्यांच्या महालाच्या गच्चीवर उतर, आणि राजकन्येबरोबर तुला हवे ते कर. ती त्या गच्चीवर एकटीच झोपते, याचा मी शोध घेतला आहे.” सुतार गेला, आणि उरलेला दिवस विणकराने शंभर मनोरथ रचण्यात घालवला. निरभ्र रात्र झाली तेव्हा त्याने आंघोळ केली, आणि धूप, सुगंधी चूर्णे, उटणी, विडा आणि मुखवास यांनी स्वतःला सुगंधित केले. सुवासिक हार आणि उंची वस्त्रे घातली, मुकुट आणि बाकीचे अलंकार चढवले. मग सुताराने सांगितले होते तसेच त्याने केले. राजवाड्याच्या चांदण्याने पांढऱ्या झालेल्या गच्चीवर राजकन्या आपल्या शय्येवर एकटीच पडली होती. ती चंद्राकडे पाहत होती, आणि तिच्या मनात प्रेमाचे विचार हलकेच उमटत होते. इतक्यात तिला गरुडावर बसलेला, विष्णूच्या रूपातला विणकर दिसला. ती घाईने शय्येवरून उठली, आणि त्याच्या पाया पडली. “प्रभू, आपण दर्शन देऊन मला का धन्य केलेत? मी काय करावे, ते आज्ञा करावी.”
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
स्वर्गाची वधू
विणकर सावकाश, खोल, मृदू आवाजात म्हणाला, “प्रिये, मी तुझ्यासाठीच इथे आलो आहे.” “पण मी तर एक साधी मानवी मुलगी आहे,” ती म्हणाली. मग तो खोटे बोलला. “तू पूर्वी माझी पत्नी होतीस. एका शापाने तू पृथ्वीवर आलीस. एवढा सगळा काळ मी तुला मानवी पुरुषांच्या स्पर्शापासून राखले आहे. आता मी तुझ्याशी गांधर्व विवाह करीन.” गांधर्व विवाह म्हणजे घरच्यांविना आणि पुरोहिताविना, केवळ दोघांच्या संमतीने होणारा विवाह. “हे तर माझ्या कल्पनेपलीकडचे आहे,” असे तिला वाटले, आणि तिने होकार दिला. अशा रीतीने त्याने तिच्याशी गांधर्व विवाह केला. त्यानंतर प्रेमसुखात दिवस जाऊ लागले, आणि प्रत्येक रात्रीगणिक त्यांची आसक्ती वाढत गेली. रोज रात्र संपण्याआधी विणकर आपल्या गरुडयंत्रावर बसे, आणि “मी वैकुंठाला जातो,” असे म्हणून तिचा निरोप घेई. आणि कोणाच्याही नजरेस न पडता तो दर वेळी घरी पोहोचे. मग अंतःपुराच्या पहारेकऱ्यांना राजकन्येच्या अंगावर पुरुषसंग झालेल्या बाईच्या खुणा दिसल्या. जिवाच्या भीतीने ते राजाकडे गेले. “महाराज, आधी आम्हाला अभय द्यावे. आम्हाला काही सांगायचे आहे.” राजाने अभय दिल्यावर ते म्हणाले, “महाराज, कोणताही पुरुष आत येऊ नये म्हणून आम्ही डोळ्यांत तेल घालून पहारा देतो. तरीही राजकन्या सुदर्शना पुरुषाचा सहवास भोगणाऱ्या बाईसारखी दिसते. हे आमच्या बुद्धीपलीकडचे आहे. आता महाराजांनीच काय ते ठरवावे.”
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
आईची चौकशी
ते ऐकून राजाचे मन व्याकूळ झाले. मुलगी जन्मली की चिंता सुरू होते, त्याच्या मनात आले. मग ही द्यायची कोणाला? आणि दिल्यावर ती सुखी होईल का? मुलीचा बाप होणे सोपे नाही. मुलगी जन्मल्या दिवशीच आईची शांती हिरावून घेते. ती जसजशी मोठी होते, तसतशी घरच्यांची चिंताही वाढते. लग्न करून दिल्यावरही ती कुळाला डाग लावू शकते. मुली म्हणजे सहज पार न होणारे संकट. कवीसुद्धा आपल्या रचलेल्या काव्याबद्दल असाच झुरतो: ते चांगल्या हाती पडेल का, ते आवडेल का, ते निर्दोष ठरेल का? मुलगी म्हणजे अगदी तशीच चिंता. सगळ्या बाजूंनी विचार करून तो राणीकडे गेला. “राणी, हे अंतःपुराचे अधिकारी काय सांगतात ते नीट ऐक. आज यम कोणावर रागावला आहे? हे धाडस कोणी केले?” अधिकाऱ्यांनी राणीला सगळी परिस्थिती सांगितली, तेव्हा ती घाबरून घाईघाईने मुलीच्या महालात गेली. तिथे तिला राजकन्येचा खालचा ओठ चावलेला आणि अंगावर नखांचे ओरखडे दिसले. “दुष्टे!” ती ओरडली. “कुळाला काळिमा फासलास! तू आपली अब्रू अशी कशी उधळून दिलीस? तुझ्याकडे येणारा हा पुरुष आहे तरी कोण? यमाची नजर त्याच्यावर आहे. आता इथवर आलेच आहे, तर निदान खरे तरी सांग.” राजकन्येने लाजेने डोळे खाली घातले, आणि विष्णूच्या रूपात येणाऱ्या त्या पाहुण्याची सगळी हकिगत आईला सांगितली.
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग १
खिडकीतला राजा
राणीचा चेहरा हास्याने उजळला, आणि आनंदाने तिच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. ती घाईने राजाकडे गेली. “महाराज, केवढे भाग्य! साक्षात भगवान नारायण, विष्णू, रोज रात्री आपल्या मुलीकडे येतात. त्यांनी तिच्याशी गांधर्व विवाह केला आहे. आज मध्यरात्री आपण दोघे खिडकीत लपून त्यांना पाहू. ते मानवांशी बोलत नाहीत.” राजाला अत्यानंद झाला. तो दिवस त्याला शंभर वर्षांसारखा वाटला, पण कसाबसा त्याने तो काढला. रात्र झाल्यावर तो राणीबरोबर खिडकीत लपून बसला, आणि त्याने आकाशाकडे डोळे लावले. आणि त्याला आकाशातून खाली उतरणारा कोणी दिसला: गरुडावर बसलेला, हातांत शंख, चक्र आणि गदा धरलेला, अंगावर देवाच्या सगळ्या खुणा असलेला. राजाला जणू अमृतात न्हाऊन निघाल्यासारखे वाटले. “जगात तुझ्या-माझ्याइतके भाग्यवान कोणीच नाही,” तो राणीला म्हणाला. “साक्षात भगवान नारायण आपल्या मुलीवर प्रेम करायला आले आहेत. आपल्या मनातली प्रत्येक इच्छा पूर्ण झाली. आता जावयाच्या सामर्थ्याने मी सगळी पृथ्वी माझ्या सत्तेखाली आणीन.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. विणकराच्या बहुतेक प्रेमकविता आणि मुलींवरची राजाची सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. ही कथा पुढच्या “विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि सगळ्या कथेचे विवेचन त्याच भागात आहे.