पंचतंत्र · मित्रभेद
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
न भरलेली खंडणी
विष्णूच्या रूपात राजकन्येकडे उडत जाणाऱ्या विणकराची गोष्ट दमनक कोल्हा करटकाला सांगत होता. ती त्याने पुढे चालू ठेवली. राजकन्येचा बाप, पुंड्रवर्धनाचा राजा सुप्रतिवर्मा, याने खिडकीतून तो खोटा देव पाहिला होता, आणि आता त्याला सगळ्या पृथ्वीवर राज्य करायचे होते. नेमके तेव्हाच दक्षिणेकडच्या त्याच्या अधिपतीचे, विक्रमसेन राजाचे, दूत आले. विक्रमसेन नव्याण्णव लाख, म्हणजे जवळजवळ एक कोटी गावांचा स्वामी होता; सुप्रतिवर्म्याहून कितीतरी मोठा राजा. दूत वार्षिक खंडणी न्यायला आले होते. पण नारायण जावयाचा राजाला एवढा गर्व झाला होता, की त्याने दूतांचा नेहमीसारखा मानसुद्धा राखला नाही. दूतांना त्याचा राग आला. “महाराज, खंडणी भरायची मुदत टळून गेली आहे. देणे असलेली खंडणी आपण अजून का पाठवली नाही? आपल्याला अचानक कुठून तरी एखादी दैवी शक्ती लाभली आहे की काय, म्हणून आपण विक्रमसेनांना डिवचायचे धाडस करता? ते अग्नी आहेत, ते वादळी वारा आहेत, ते विषारी नाग आहेत, ते साक्षात यम आहेत.” त्यावर राजाने त्यांना आपला उघडा पार्श्वभाग दाखवला. दूत परत गेले, आणि जे घडले त्याच्या लाखपट वाढवून त्यांनी ते आपल्या धन्याला सांगितले. विक्रमसेन संतापला. हत्ती, रथ, घोडे, पायदळ असे सगळे सैन्य आणि सगळा लवाजमा घेऊन तो त्या राजावर चालून निघाला. “तो दुष्ट राजा समुद्रात लपू दे, नाहीतर इंद्र ज्याचे रक्षण करतो त्या मेरू पर्वतावर चढू दे,” तो रागाने म्हणाला. “तरीही मी त्याला ठार मारीन, ही माझी शपथ.”
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
राजाचा निवांतपणा
कुठेही मुक्काम न करता विक्रमसेन कूच करत राहिला, आणि राजाच्या देशात पोहोचून त्याने तो उद्ध्वस्त केला. कत्तलीतून वाचलेले लोक राजाच्या दाराशी जमले, आणि त्याला शिव्याशाप देऊ लागले. तरीही राजा जराही विचलित झाला नाही. दुसऱ्या दिवशी विक्रमसेनाचे सैन्य येऊन ठेपले, आणि त्याने नगराला वेढा घातला. मंत्री, राजपुरोहित आणि नगरातले प्रमुख लोक राजाकडे आले. “महाराज, एक बलाढ्य शत्रू चालून आला आहे, आणि त्याने नगराला वेढा घातला आहे. आपण एवढे निवांत कसे बसू शकता?” “तुम्ही सगळे निश्चिंत राहा,” राजा म्हणाला. “या शत्रूला मारायचा उपाय मी शोधून ठेवला आहे. मी त्याच्या सैन्याचे काय करतो, ते तुम्हाला सकाळी दिसेलच.” असे म्हणून त्याने तटबंदी आणि वेशींवर कडेकोट पहारा बसवला. मग त्याने सुदर्शनेला बोलावून घेतले, आणि गोड शब्दांत, मोठ्या आदराने तो तिच्याशी बोलला. “बाळ, तुझ्या पतीच्या बळावरच आम्ही युद्ध ओढवून घेतले आहे. आज रात्री भगवान नारायण आले, की सकाळी आमच्या शत्रूला मारा, असे त्यांना सांग.” त्या रात्री सुदर्शनेने वडिलांचा निरोप शब्दन् शब्द विणकराला सांगितला. विणकर हसला. “प्रिये, माणसांशी युद्ध, ही केवढीशी गोष्ट! पूर्वी मायावी शस्त्रे घेऊन लढणारे हजारो महादैत्य मी खेळ केल्यासारखे मारले आहेत: हिरण्यकशिपू, कंस, मधू, कैटभ आणि बाकीचे. जा, आणि राजाला सांग: ‘निश्चिंत राहा. सकाळी नारायण आपल्या चक्राने तुमच्या शत्रूचे सैन्य नष्ट करील.’”
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
मरण दोन्हीकडून
तिने राजाकडे जाऊन सगळे सांगितले; पतीचा तिला केवढा अभिमान वाटत होता. राजा खूश झाला. त्याने द्वारपालाकरवी नगरात दवंडी पिटवली: “उद्याच्या लढाईत विक्रमसेन मारला जाईल. मग त्याच्या छावणीतून जो जे घेईल ते त्याचेच: पैसा, धान्य, सोने, हत्ती, घोडे, शस्त्रे, काहीही.” नगरातले लोक खूश झाले, आणि एकमेकांना म्हणू लागले, “आपला राजा थोर आहे. शत्रूचे सैन्य वेशीवर उभे आहे, आणि तो जरासुद्धा डगमगत नाही. सकाळी तो आपल्या शत्रूला नक्की मारील.” इकडे विणकराच्या मनातून प्रेमाचा विचारसुद्धा पार उडाला होता. मोठ्या काळजीत पडून तो विचार करू लागला. “आता करू तरी काय? यंत्रावर बसून कुठे पळून गेलो, तर हे स्त्रीरत्न मला पुन्हा कधीच मिळणार नाही. विक्रमसेन माझ्या बिचाऱ्या सासऱ्याला मारील, आणि हिला अंतःपुरातून फरफटत ओढून नेईल. लढायला गेलो, तर मी मरेन, आणि मरणाबरोबर सगळ्या आशा संपतात. हिच्याविना जगलो, तरी मरणच. जास्त काय बोलायचे? दोन्हीकडून मरणच. मग धैर्याने मेलेले बरे. शिवाय मला गरुडावर बसून लढायला सज्ज पाहिले, तर शत्रू मला साक्षात विष्णूच समजतील, आणि कदाचित पळूनही जातील.” त्याला एक श्लोक आठवला. त्याचा आशय असा: भयंकर संकटातही थोर लोक आपला निश्चय सोडत नाहीत. जे कधी हार मानत नाहीत, आणि काय करायला हवे ते चटकन ओळखतात, ते एकामागून एक संकटांतून सुखरूप बाहेर पडतात.
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
गरुड विष्णूकडे जातो
विणकराने लढायचे ठरवले, तेव्हा खरा गरुड वैकुंठात खऱ्या विष्णूकडे गेला. “प्रभू,” तो म्हणाला, “पृथ्वीवर पुंड्रवर्धन नावाच्या नगरात एका विणकराने आपले रूप घेतले आहे, आणि तो एका राजकन्येचा उपभोग घेतो आहे. आता दक्षिणेकडचा एक अधिक बलवान राजा तिच्या बापाचा समूळ नाश करायला आला आहे. आणि आज त्या विणकराने सासऱ्यासाठी लढायचा निश्चय केला आहे. “मला आपल्यापुढे हे मांडायचे आहे. तो लढाईत मारला गेला, तर भगवान नारायणाला दक्षिणेकडच्या एका राजाने मारले, अशी बातमी मानवांच्या जगात पसरेल. मग यज्ञ आणि धार्मिक विधी बंद पडतील. पाखंडी लोक आपली देवळे पाडतील. आणि आपल्या पंथाचे, तीन दंड एकत्र बांधून फिरणारे त्रिदंडी संन्यासी आपली व्रते सोडून देतील. अशी ही परिस्थिती आहे. आता काय ते प्रभूंनीच ठरवावे.” विष्णूने नीट विचार केला. “पक्षिराजा, तुझे म्हणणे बरोबर आहे. या विणकरात दैवी अंशाची एक ठिणगी आहे. त्या राजाला यानेच मारले पाहिजे. आणि ते घडवून आणण्यासाठी तू आणि मी त्याला मदत करायला हवी. मी त्याच्या शरीरात प्रवेश करीन. तू त्याच्या त्या गरुडात प्रवेश कर, आणि माझे चक्र त्याच्या चक्रात शिरू दे.” “तथास्तु,” गरुड म्हणाला. मग ज्याच्यात आता नारायणाने प्रवेश केला होता, त्या विणकराने सुदर्शनेला आज्ञा दिली. “प्रिये, मी लढाईला निघालो आहे. सगळी मंगल तयारी करून ठेव.” मंगल विधी पार पडले. त्याला योद्ध्याचे अलंकार घातले गेले, आणि गोरोचन, पांढरी मोहरी आणि फुले वाहून त्याचा सन्मान झाला.
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
रणांगणावर शंखनाद
सूर्य उगवला, आणि पूर्वेच्या आकाशाचे कपाळ रंगून गेले. रणदुंदुभी वाजू लागल्या, आणि राजा नगरातून रणांगणाकडे निघाला. दोन्ही सैन्ये आपापल्या रांगांत उभी राहिली, आणि पायदळाची झुंज सुरू झाली. त्याच क्षणी विणकर गरुडावर बसला. सोन्याची आणि रत्नांची खैरात उधळत तो पांढऱ्याशुभ्र राजवाड्यातून आकाशात झेपावला. नगरातले लोक थक्क होऊन त्याच्याकडे पाहत होते, आणि भक्तीने नमस्कार करत होते. नगराबाहेर आपल्या सैन्यावर घिरट्या घालत त्याने विष्णूचा शंख, पांचजन्य, मोठ्याने फुंकला. तो नाद ऐकताच शत्रूचे हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ भयाने सैरभैर झाले. कित्येकांचे मलमूत्र सुटले. काही किंचाळत पळाले. काही बेशुद्ध होऊन जमिनीवर लोळू लागले. काही जागीच थिजून, भयभीत नजरेने आकाशाकडे पाहत उभे राहिले. हे युद्ध पाहायला कुतूहलाने सगळे देव जमले होते. देवांचा राजा इंद्र ब्रह्मदेवाला म्हणाला, “ब्रह्मदेवा, इथे कोणी दैत्य मारायचा आहे का, म्हणून भगवान नारायण स्वतः गरुडावर बसून लढायला उतरले आहेत?” काय समजावे, ते ब्रह्मदेवाला कळेना. हरीच्या चक्राने दैत्यांच्या सेनांचे रक्त प्यायले आहे, त्याच्या मनात आले. हरी ते चक्र माणसावर सोडत नाही. हत्तींना लोळवणारा पंजा सिंह चिलटांवर उगारत नाही. हे आश्चर्य तरी काय? ब्रह्मदेवसुद्धा चकित झाला.
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
सगळे जिंकले
“म्हणून मी तुला सांगितले,” दमनक म्हणाला: सुप्रयुक्तस्य दम्भस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति । कौलिको विष्णुरूपेण राजकन्यां निषेवते ॥ चतुराईने रचलेल्या कपटाचा तळ ब्रह्मदेवालाही लागत नाही: एक विणकर विष्णूच्या रूपाने राजकन्येचा उपभोग घेतो. देव अजून आश्चर्य करत होते, तोच विणकराने विक्रमसेनावर आपले चक्र फेकले. चक्राने त्या राजाचे दोन तुकडे केले, आणि ते परत विणकराच्या हातात आले. ते पाहताच त्या सैन्यातला प्रत्येक राजा आपल्या वाहनावरून खाली उतरला. हात, पाय आणि मस्तक जमिनीला टेकवून त्यांनी त्या विष्णुरूपधाऱ्याला साष्टांग नमस्कार घातला. “प्रभू,” ते म्हणाले, “नायक गेला की सैन्य मेल्यातच जमा. हे ध्यानात घेऊन आमचे प्राण वाचवावे. आम्ही काय करावे, ते आज्ञा करावी.” “आजपासून तुम्ही निर्भय आहात,” तो विष्णुरूपधारी म्हणाला. “हा सुप्रतिवर्मा राजा जी आज्ञा करील, ती तुम्ही नेहमी निमूटपणे पाळायची.” “प्रभूंची आज्ञा,” असे सगळे राजे म्हणाले, आणि त्यांनी त्याचा हुकूम मान्य केला. मग शत्रूचे जे जे होते ते सगळे, माणसे, हत्ती, रथ, घोडे आणि खजिने, विणकराने सुप्रतिवर्म्याच्या स्वाधीन केले. आणि स्वतः विजेत्याच्या सगळ्या वैभवासह तो राजकन्येबरोबर सगळी सुखे भोगू लागला. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “माणसांनी मनाचा निश्चय केला, की देव त्यांच्या मदतीला धावतात.”
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
सशाचे नशीब जोरावर होते, या करटकाच्या आक्षेपाला उत्तर म्हणून दमनक ही गोष्ट सांगतो. त्याचे म्हणणे असे: दैव नव्हे, प्रयत्न निर्णायक ठरतो, आणि नीट रचलेले धाडसी कपट यशस्वी होते. गोष्ट त्याला दोन्ही देते, आणि मूळ ग्रंथ त्या कपटाला शिक्षा करत नाही. विणकर राजकन्येशी खोटे बोलतो, आणि तिच्यामार्फत तिच्या आईबापांशी. आणि शेवटी त्याला राजकन्या मिळते, विजय मिळतो, आणि सासऱ्याचे शत्रू त्याच्या पायाशी लोळण घेतात. पण विणकराची स्वतःची योजना कुठवर पुरली, ते पाहा. तिने त्याला राजकन्येबरोबरच्या रात्री मिळवून दिल्या. युद्धावर तिच्याकडे काहीच उत्तर नव्हते, आणि ते युद्ध त्याच योजनेचे फळ होते: अस्तित्वातच नसलेल्या जावयाच्या जोरावर राजाने आपल्या अधिपतीला आव्हान दिले. हिशेब चुकता करायची वेळ आली, तेव्हा कसे मरायचे एवढेच विणकराला निवडता आले. त्याने लढायचे निवडले, आणि ती निवड हा खरा पुरुषार्थ होता. तरीही त्याला वाचवले विष्णूने, आणि तेही स्वतःच्या नावाला धक्का लागू नये म्हणून. लढाईत मारला गेलेला “विष्णू” देवाची पूजाअर्चाच बंद पाडणार होता. विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न. आणि गोष्टीचा एक स्पष्ट धडा उसन्या बळाबद्दल आहे. मोठ्या नावाच्या आधारावर उभे केलेले कपट तोपर्यंतच टिकते, जोपर्यंत ते टिकवण्यात त्या मोठ्या सत्तेचा स्वतःचा काही स्वार्थ असतो.
विष्णूचे सोंग घेतलेला विणकर, भाग २
उसने बळ
एखादी छोटी कंपनी आपण एका प्रसिद्ध उद्योगसमूहाचाच भाग आहोत, असा ग्राहकांचा समज होऊ देऊन कंत्राटे मिळवते. एखादे कंत्राट पार फसले, तर तो समूह कदाचित ते निस्तरायला पुढे येईल. दयेपोटी नव्हे; आपल्या नावाखाली झालेले जाहीर अपयश समूहालाच बाधेल, म्हणून. गरुडाने विष्णूपुढे मांडलेला युक्तिवाद हाच, जवळजवळ शब्दशः. एखाद्या बड्या सोयऱ्याचा टेंभा मिरवत अधिक बलवान शेजाऱ्याशी भांडण उकरून काढणारे कुटुंब म्हणजे पुंड्रवर्धनाचा राजा. खिडकीतून पाहिलेल्या एका अनोळखी माणसाच्या जोरावर त्याने आपल्या अधिपतीच्या दूतांचा अपमान केला. दमनक ही गोष्ट स्वतःच्या धाडसी कपटाला परवाना म्हणून वापरतो. पण विणकराच्या पाठीशी असा एक देव होता, ज्याचे नाव पणाला लागले होते. दमनकाला, आणि त्याचे अनुकरण करणाऱ्या कोणालाही, असा कोणी रक्षणकर्ता नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. काही सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि काही वगळली आहेत.