पंचतंत्र · मित्रभेद
व्यापारी आणि राजवाड्याचा झाडूवाला
दोन्ही बाजूंचा विश्वासू
दमनक कोल्ह्याने नुकतेच संजीवक बैलासाठी सिंह राजाकडून अभय मिळवले होते. संजीवकाला राजापुढे नेण्याआधी दमनकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. तो एक इशारा होता: जो राजाच्या सेवकांना तुच्छ लेखतो, तो राजाच्या मर्जीतून उतरतो. वर्धमान नावाच्या नगरात दंतिल नावाचा एक व्यापारी राहत होता. तो त्या नगराचा नगरशेठ होता, आणि नगराचा सगळा कारभार तोच पाहत असे. नगराची कामे आणि राजाची कामे तो एकाच वेळी सांभाळी, आणि प्रत्येक नागरिक त्याच्यावर खूश असे. एवढा कर्तबगार माणूस कोणी कधी पाहिला नव्हता, की ऐकला नव्हता. हे वाटते तितके सोपे नाही; सुभाषितच सांगते: नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्रैः । इति महति विरोधे वर्तमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता ॥ जो राजाचे हित पाहतो, त्याचा लोक द्वेष करतात. जो लोकांचे हित पाहतो, त्याला राजे झिडकारतात. हा मोठा विरोध सतत असतोच. म्हणून राजा आणि प्रजा या दोघांचे काम साधणारा माणूस मिळणे दुर्मीळ. दंतिलाचा अधिकार शिखरावर असताना त्याने एका मुलीचे लग्न केले, आणि सगळे नगर त्याचे पाहुणे झाले. सगळे नगरवासी आणि राजाच्या भोवतालची सगळी मंडळी यांना त्याने आमंत्रण दिले. सर्वांचा मानाने आदरसत्कार केला, त्यांना जेवू घातले, आणि वस्त्रे व इतर भेटी दिल्या. लग्न आटोपल्यावर त्याने खुद्द राजाला, त्याच्या अंतःपुरातल्या स्त्रियांसह, आपल्या घरी आणले, आणि त्याचा सर्व प्रकारे सन्मान केला.
व्यापारी आणि राजवाड्याचा झाडूवाला
झाडूवाल्याचा डूख
राजाच्या घरच्या माणसांत राजवाडा झाडणारा गोरंभ नावाचा एक माणूस होता. तोही इतरांबरोबर दंतिलाच्या घरी आला, आणि राजगुरूंच्या पुढ्यात, जे आसन त्याचे नव्हते त्यावर जाऊन बसला. दंतिलाने त्याची गचांडी धरून त्याला बाहेर काढायला लावले. त्या दिवसापासून त्या अपमानाने गोरंभाचे मन असे विषारी झाले, की त्याला रात्री झोप लागेना. “या व्यापाऱ्याला राजाच्या मर्जीतून कसा उतरवू?” हाच विचार त्याच्या डोक्यात घोळत राहिला. मग त्याने स्वतःलाच समजावले. उगाच झुरत कशाला बसायचे? आपण त्याचे काहीच वाकडे करू शकत नाही. आणि ज्याचे काही बिघडवता येत नाही, त्याच्यावर नुसते चिडणे हा निर्लज्जपणाच. कढईत हरभरा कितीही उड्या मारो, कढई काही फुटत नाही. एके दिवशी पहाटे राजा अर्धवट झोपेत पडला होता, आणि गोरंभ त्याच्या पलंगाजवळ झाडत होता. तो पुटपुटला, “या दंतिलाची केवढी ही हिंमत! तो चक्क राणीला मिठी मारतो.” राजा दचकून उठला. “गोरंभा, तू आत्ता जे पुटपुटलास ते खरे आहे? दंतिलाने राणीला मिठी मारली?” “महाराज,” गोरंभ म्हणाला, “मी रात्रभर फासे खेळत जागा होतो. झाडता झाडताच मला डुलकी लागली. मी काय बोललो, ते मला ठाऊक नाही.” राजा मत्सरी होता. त्याने त्यावर विचार केला. “हा माझ्या महालात हवा तिथे फिरतो, आणि दंतिलही तसाच फिरतो. दंतिलाच्या मिठीत राणीला याने पाहिलेही असेल. माणसाला दिवसा जे हवे असते, जे तो पाहतो किंवा करतो, तेच तो सवयीने झोपेत बोलतो आणि करतो. आणि माणसाच्या मनात जे काही असते, बरे किंवा वाईट, कितीही दडवलेले असले, तरी ते झोपेतल्या बडबडीत आणि दारूत बाहेर पडते.” आणि बायकांच्या बाबतीत शंकेला जागा तरी कुठे आहे, असे त्याला वाटले. त्या एकाशी बोलतात, दुसऱ्याकडे कटाक्ष टाकतात, आणि मनात तिसऱ्याचाच विचार करतात; मग त्यांचे प्रेम कोणावर? आपली बाई आपल्यावर प्रेम करते असे मानणारा मूर्ख तिच्या हातातले खेळणे होतो, पाळलेल्या पाखरासारखा. असे पुष्कळ उसासे टाकून झाल्यावर राजाने दंतिलावरची मर्जी काढून घेतली. दंतिलाला राजवाड्याच्या दारातून आत सोडू नये, असा हुकूम त्याने दिला.
व्यापारी आणि राजवाड्याचा झाडूवाला
दार बंद
कसलेही कारण न दाखवता राजा आपल्यावर उलटला, हे दंतिलाने पाहिले, आणि तो विचारात पडला. पैसा आल्यावर कोणाला गर्व चढत नाही? कोणाचे मन स्त्रीने कधी मोडले नाही? राजांना कायमचा प्रिय कोण असतो? स्वच्छ कावळा, खरे बोलणारा जुगारी, सहनशील साप, वासना शमलेली स्त्री, विचारी दारुडा, किंवा मित्र असलेला राजा, हे कोणी कधी पाहिले आहे? “तरीही,” त्याच्या मनात आले, “मी या राजाचे किंवा दुसऱ्या कोणाचेही काहीच वाईट केलेले नाही; स्वप्नातसुद्धा नाही, एका शब्दानेही नाही. मग राजाने माझ्याकडे पाठ का फिरवली?” एके दिवशी द्वारपालांनी दंतिलाला राजवाड्याच्या दारातच अडवले. गोरंभाने ते पाहिले, तो हसला, आणि द्वारपालांना म्हणाला, “जपून बरे, द्वारपालांनो! राजाच्या मर्जीने हा दंतिल शेफारला आहे. मनात येईल त्याला तो पकडतो आणि मनात येईल त्याला सोडतो. याला अडवाल, तर माझ्यासारखी तुमचीही गचांडी धरून तुम्हाला बाहेर काढले जाईल.” हे ऐकून दंतिलाच्या ध्यानात सगळे आले. “म्हणजे हे गोरंभाचे काम,” त्याने विचार केला. “म्हण खोटी नाही:” अकुलीनोऽपि मूर्खोऽपि भूपालं योऽत्र सेवते । अपि संमानहीनोऽपि स सर्वत्र प्रपूज्यते ॥ हलक्या कुळातला असो, मूर्ख असो, स्वतःला कसलाही मान नसलेला असो; जो राजाची सेवा करतो, त्याला सगळीकडे मान मिळतो. अशा माणसावर दंतिलाने हात टाकला होता.
व्यापारी आणि राजवाड्याचा झाडूवाला
कपड्यांची एक जोडी
दंतिल लाजलेल्या आणि अस्वस्थ मनाने घरी गेला. संध्याकाळी त्याने गोरंभाला बोलावून घेतले, आणि त्याला कपड्यांची एक जोडी देऊन त्याचा मान केला. “भल्या माणसा,” तो म्हणाला, “मी तुला बाहेर काढले ते फक्त एवढ्याचसाठी, की राजगुरूंच्या पुढ्यात, तुझी नसलेल्या जागेवर तू बसलेला मला दिसलास.” गोरंभाने कपड्यांची ती जोडी जणू स्वर्गाचे राज्यच मिळाल्यासारखी स्वीकारली, आणि त्याचे पुरते समाधान झाले. “शेठजी,” तो म्हणाला, “मी तुम्हाला माफ केले. या सौजन्याचे फळ तुम्हाला लवकरच दिसेल: राजाची मर्जी, आणि बाकी सगळे.” आणि तो अगदी खुशीत निघून गेला. सुभाषित म्हणते, क्षुद्र माणूस तराजूच्या दांडीसारखा असतो: क्षुल्लक गोष्टीने वर जातो, आणि क्षुल्लक गोष्टीने खाली येतो. दुसऱ्या दिवशी गोरंभ राजवाड्यात गेला, आणि राजा अर्धवट झोपेत असताना झाडू लागला. “आपल्या महाराजांची अक्कल तरी केवढी!” तो म्हणाला. “शौचाला बसले असताना काकडी खातात.” राजा आश्चर्याने उठला. “गोरंभा, ही काय बडबड? तू माझ्या घरचा नोकर आहेस, म्हणून केवळ मी तुला मारून टाकत नाही. मला असे करताना तू कधी पाहिलेस?” “महाराज,” गोरंभ म्हणाला, “मी रात्रभर फासे खेळत जागा होतो. झाडता झाडताच मला डुलकी लागली. मी काय पुटपुटलो, ते मला ठाऊक नाही. स्वामी, क्षमा करा. मी झोपेत होतो.” राजाने विचार केला. “आयुष्यात मी कधी त्या वेळी काकडी खाल्लेली नाही. या मूर्खाने माझ्याबद्दल अशक्य गोष्टी बोलून दाखवल्या. दंतिलाबद्दलही असेच झाले असणार. त्या बिचाऱ्याचा मान काढून घेऊन मी चूक केली. त्याच्यासारख्या माणसाकडून असले काही घडणे शक्य नाही. आणि तो नसल्यापासून राजाची कामे आणि नगराची कामे सगळीच ढिली पडली आहेत.” राजाने सगळ्या बाजूंनी विचार केला. मग त्याने दंतिलाला बोलावून घेतले, स्वतःच्या अंगावरचे दागिने आणि वस्त्रे त्याला दिली, आणि त्याला पुन्हा त्याच्या अधिकारावर बसवले. “म्हणून मी म्हणतो,” दमनकाने गोष्ट संपवली, “जो गर्वापायी राजाच्या सेवकांना त्यांचा मान देत नाही, तो दंतिलासारखा राजाच्या मर्जीतून उतरतो.”
व्यापारी आणि राजवाड्याचा झाडूवाला
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे सेवा, म्हणजे धन्याची चाकरी, पण घराच्या अगदी तळाशी उभे राहून पाहिलेली. दंतिल नगरातला सर्वांत कर्तबगार माणूस; राजा आणि प्रजा दोघांचाही विश्वासू. गोरंभ फरशी झाडतो. तरीही झाडूवाल्यापाशी अशी एक गोष्ट आहे, जी नगरशेठपाशी नाही: पहाटे, राजा अर्धवट झोपेत असतो आणि सावध नसतो, तेव्हा गोरंभ राजाच्या शयनगृहात असतो. एका पुटपुटलेल्या वाक्याने तो दंतिलाचे सर्वस्व हिरावून घेतो, आणि दुसऱ्या वाक्याने ते परत मिळवून देतो. लक्षात घ्या, दंतिलाचे काही चुकले नव्हते. गोरंभ खरोखरच नको तिथे, राजगुरूंच्या पुढ्यात बसला होता. पण बरोबर असल्याने दंतिलाचे रक्षण झाले नाही; उलट तेच त्याला महागात पडले. आणि आपण निर्दोष आहोत हे सिद्ध करून त्याने आपली जागा परत मिळवली नाही. ती त्याने मिळवली कपड्यांच्या एका जोडीने, आणि ज्याचा तिरस्कार करायला त्याच्यापाशी पुरेपूर कारण होते, त्याच्याशी चार सभ्य शब्द बोलून. राजाही काही बरा नाही. बायकोबद्दलच्या अर्धवट ऐकलेल्या पुटपुटीवर तो विश्वास ठेवतो, आणि शंका घेतो ती त्याच तोंडाने त्याचीच निंदा केल्यावर. त्याच्या डोक्यात घोळणारी बायकांविषयीची वचने ग्रंथाचे मत आहेत, एका मत्सरी माणसाच्या तोंडी घातलेले. प्रत्येक कार्यालयात एक गोरंभ असतो. अध्यक्षांच्या ड्रायव्हरला गाडीत बोललेले सगळे ऐकू येते. स्वीय सहायक ठरवते, कोणता फोन आत जाईल आणि कोणती फाइल वर राहील. एखादा वरिष्ठ अधिकारी चार लोकांसमोर यांपैकी कोणाचा अपमान करतो, आणि मग त्याला भेटीच्या वेळा मिळणे गूढपणे कठीण होऊन बसते. मोठ्या कुटुंबात आजीसोबत चाळीस वर्षे असलेला जुना नोकर घरात येणाऱ्या प्रत्येक नव्या सुनेबद्दल आजीचे मत घडवतो. ही गोष्ट सांगणाऱ्याच्याही कामी येते. दमनकाने नुकतेच संजीवकाला सांगितले आहे, की आपण दोघे मिळून वागू, आणि राज्यकारभार माझ्यावर सोड. बैल आता दरबारात जाणार आहे, आणि सिंहाच्या मर्जीत शिरणार आहे. ही गोष्ट त्याला सभ्यपणे आठवण करून देते: राजाभोवतीचे छोटे सेवक, आणि त्यांत कोल्हेही आले, एखाद्या लाडक्याला खाली खेचू शकतात. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. काही सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि काही वगळली आहेत.