पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
भलताच फायद्याचा सौदा
पर्वणी आणि रिकामे घर
बूटकर्ण संन्याशांनी आपले पाहुणे बृहत्स्फिग् तपस्वी यांच्याकडे एका उंदराचे गाऱ्हाणे केले होते: भिक्षापात्र कितीही उंच टांगले, तरी तो उडी मारून तिथवर पोहोचतो. तो उंदीर नक्कीच धनाच्या ठेव्यावर राहत असणार, आणि त्या ठेव्याच्या ऊबेमुळेच त्याला उसळी मिळते, असे बृहत्स्फिग् म्हणाले. एक बाई आपले सोललेले तीळ देऊन बदल्यात टरफलांसकट तीळ घेत होती, ते काही उगाच नव्हे, असेही ते पुढे म्हणाले. ते कसे, असे बूटकर्णांनी विचारले. कोणीही कारणाशिवाय हलक्या मालाच्या बदल्यात चांगला माल देत नाही, हे दाखवण्यासाठी बृहत्स्फिग् यांनी त्यांना ही गोष्ट सांगितली. ते एका ब्राह्मणाच्या घरी पाहुणे होते, तेव्हा ती घडली, असे ते म्हणाले. एकदा एका नगरात बृहत्स्फिग् यांनी एका ब्राह्मणाकडे एका ऋतूपुरता आसरा मागितला, आणि ब्राह्मणाने तो दिला. देवपूजेत मग्न राहून ते तिथे राहिले. एके दिवशी पहाटे ते जागे झाले, तेव्हा ब्राह्मण बायकोशी बोलत असल्याचे त्यांनी ऐकले, आणि ते कान देऊन ऐकू लागले. “उद्या दक्षिणायनाची संक्रांत आहे,” ब्राह्मण म्हणाला, “आणि त्या दिवशी जे काही दिले जाते, त्याचे पुण्य अक्षय असते. म्हणून मी दान घ्यायला दुसऱ्या गावाला जातो. तू सूर्याच्या नावाने एका ब्राह्मणाला जमेल तितके चांगले जेवू घालायलाच हवेस.” बायको कठोर शब्दांत त्याच्यावर कडाडली. “तुमच्यासारख्या गरीब ब्राह्मणाला दुसऱ्याला खाऊ घालायला अन्न कुठून मिळणार? असे बोलायला लाज नाही वाटत? तुम्ही माझा हात धरलात त्या दिवसापासून मला कसलेच सुख मिळालेले नाही. एखादे गोडधोड पक्वान्न कधी चाखलेले नाही, आणि दागिन्यांचे तर नावच काढायला नको.”
भलताच फायद्याचा सौदा
अर्धा घास
ब्राह्मण घाबरला, आणि अगदी हळू आवाजात उत्तरला. “अगं, असे बोलणे बरोबर नाही. मागणाऱ्याला अर्धा घाससुद्धा का देऊ नये? मनात असेल तितके धन कोणाला कधी मिळते? श्रीमंत भरपूर देऊन जे पुण्य मिळवतात, तेच गरीब एका कवडीने मिळवतात; असे शास्त्रात ऐकले आहे. मेघ फक्त पाणीच देतो, तरी सगळे जग त्याच्यावर प्रेम करते. हे जाणून गरिबानेही योग्य वेळी, योग्य माणसाला, थोडे का होईना, द्यावे. श्रद्धेने आणि विवेकाने, योग्य वेळी, सुपात्री दिलेले दान अक्षय होते. “आणि असेही म्हणतात: अति हाव धरू नये, पण इच्छाच सोडून देऊ नये. जो अति हावेच्या आहारी जातो, त्याच्या डोक्यावर शेवटी तुरा उगवतो.” ते कसे, असे बायकोने विचारले, आणि ब्राह्मणाने तिला कोल्ह्याची आणि धनुष्याची गोष्ट सांगितली. ती संपल्यावर त्याने आणखी एक श्लोक ऐकवला. “अगं, हे ऐकले नाहीस का?” आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ आयुष्य, कर्म, धन, विद्या आणि मृत्यू: या पाच गोष्टी प्रत्येक जीव गर्भात असतानाच ठरलेल्या असतात. नवऱ्याने अशी समजूत घातल्यावर बायकोने माघार घेतली. “असे असेल, तर घरात थोडे तीळ आहेत. ते कुटून तिळाच्या पिठाचे जेवण एका ब्राह्मणाला घालीन.” तिचे वचन ऐकून ब्राह्मण दुसऱ्या गावाला निघून गेला.
भलताच फायद्याचा सौदा
तिळांवर कुत्रा
तिने तीळ गरम पाण्यात भिजवले, चोळून त्यांची टरफले काढली, आणि ते उन्हात वाळत घातले. ती घरकामात गुंतली असताना एक कुत्रा आला आणि तिळांवर मुतला. तिने ते पाहिले. “दैव एकदा उलटले, की ते किती हुशारी दाखवते, पाहा,” तिच्या मनात आले. “हे तीळसुद्धा त्याने खाण्याजोगे ठेवले नाहीत. ठीक आहे, कुठल्या तरी घरी जाऊन सोललेल्या तिळांच्या बदल्यात टरफलांसकट तीळ घेऊन येते. या अटीवर कोणीही देईल.” म्हणून तिने ते तीळ सुपात घेतले, आणि घरोघरी फिरत हाक देऊ लागली: “माझे सोललेले तीळ घेऊन बदल्यात टरफलांसकट तीळ देता का कोणी?” कुत्र्याबद्दल ती एक शब्दही बोलली नाही. तीळ घेऊन ती नेमकी त्याच घरी आली, जिथे बृहत्स्फिग् भिक्षा मागायला गेले होते, आणि तिने तसाच प्रस्ताव मांडला. त्या घरची गृहिणी खूश झाली, आणि तिने सोललेले तीळ घेऊन बदल्यात टरफलांसकट तीळ दिले. इतक्यात तिचा नवरा, तो गृहस्थ, घरी आला. “अगं,” तो म्हणाला, “हे काय?” “चांगला सौदा मिळाला,” ती म्हणाली. “टरफलांसकट तिळांच्या बदल्यात सोललेले तीळ.” त्याने थोडा विचार केला. “हे तीळ कोणाचे?” त्याने विचारले. त्याचा मुलगा कामंदकी म्हणाला, “शांडिलीमातेचे.” ती म्हणजे त्या ब्राह्मणाची बायको. “अगं,” गृहस्थ म्हणाला, “ती मोठी चलाख बाई आहे, व्यवहारात पक्की. हे तीळ फेकून दे. कारण:” नाकस्माच्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्यत्र हेतुरत्र भविष्यति ॥ शांडिलीमाता सोललेले तीळ देऊन बदल्यात टरफलांसकट तीळ घेते, ते उगाच नाही. त्यामागे काहीतरी कारण असणार. “म्हणून,” गोष्ट संपवून बृहत्स्फिग् बूटकर्णांना म्हणाले, “त्या उंदराला उसळी मिळते ती नक्कीच त्याच्या ठेव्याच्या ऊबेमुळे.”
भलताच फायद्याचा सौदा
ही गोष्ट काय शिकवते
गृहस्थ कुत्र्याला कधी पाहतच नाही. त्याची त्याला गरजही नसते. विकणारी कोण आहे, हे तो जाणतो, आणि चलाख व्यवहारी माणूस हलक्या वस्तूच्या बदल्यात चांगली वस्तू दयाबुद्धीने देत नाही, हेही जाणतो. त्याच्या बायकोला फक्त सौदा दिसला. त्याला विकणारी दिसली. बृहत्स्फिग् यांचा मुद्दाही हाच आहे. एखाद्या जिवाच्या अंगी असायला हवा त्याहून अधिक जोर तो दाखवू लागला, की त्याच्या खाली काय दडले आहे ते शोधावे. गोष्टीला दुसरी एक धार आहे. मूळ ग्रंथ शांडिलीमातेला खलनायिका करत नाही. दैवाने तिचे धान्य बिघडवले, आणि तिने ते नुकसान एक शब्दही न बोलता शेजारणीवर ढकलले. नुकसान कसे पुढे सरकत जाते, ते गोष्ट फक्त दाखवते: सौद्यावर खूश होणाऱ्या आणि काहीच न विचारणाऱ्याकडे. विषय आहे अर्थ, म्हणजे धन, आणि ग्रंथाच्या मते धन ही लपून न राहणारी शक्ती आहे. पैसा जिवाची चाल बदलतो, आणि तीक्ष्ण नजर ते वाचू शकते. रोजच्या दोन प्रसंगांत हे दिसते. आसपासच्या सदनिकांपेक्षा कितीतरी कमी किमतीत एक सदनिका विक्रीला आहे, आणि विकणाऱ्याला घाई आहे. प्रश्न किंमत चांगली आहे का, हा नाही. हा विकणारा ती का विकून मोकळा होऊ पाहतो, हा खरा प्रश्न आहे. श्रेयासाठी नेहमी भांडणारा एखादा सहकारी एकेकाळी जिवापाड जपलेले काम अचानक तुमच्या हाती सोपवतो. ते काम कदाचित ठीकही असेल. पण तुम्हाला ठाऊक नसलेले त्याला काय ठाऊक आहे, ते शोधून काढणे योग्य ठरेल. यातून घ्यायचा धडा मर्यादित आणि व्यवहारी आहे. चांगला सौदा मालाबद्दल काहीतरी सांगतो; संशयास्पद सौदा विकणाऱ्याबद्दल. शांडिलीमातेच्या शेजारणीने धान्याकडे पाहिले. तिच्या नवऱ्याने ते कोणी आणले, त्याच्याकडे पाहिले. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बृहत्स्फिग् ती हिरण्य उंदराच्या “धन गमावलेला उंदीर” या कहाणीत सांगतात. दानावरची ब्राह्मणाची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत.