पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
बोलणारे हरणाचे पाडस
कळपाच्या मागे राहिलेले पाडस
चित्रांग हरीण शिकाऱ्याच्या फाशात अडकून पडला होता. एवढे सावध हरीण कसे सापडले, असे त्याच्या मित्राने, हिरण्य उंदराने, विचारले होते. दैव सावधांनाही पकडते, आणि दोनदा पकडते, हे दाखवण्यासाठी चित्रांगाने त्याला सांगितले, की तो पाडस असताना याआधी एकदा कसा सापडला होता. फार पूर्वी, मी सहा महिन्यांचा असताना, त्या वयात असते तसा सगळ्यांच्या पुढे धावत असे. खेळाच्या नादात मी खूप दूरवर जाई, आणि मग कळप येऊन पोहोचेपर्यंत थांबून राही. आम्हा हरणांच्या धावण्याच्या दोन रीती असतात: उंच उडी आणि सरळ धाव. मला सरळ धाव जमत होती, पण उंच उडी मी अजून शिकलो नव्हतो. एके दिवशी भटकत असताना मला कळप कुठेच दिसेना. मी फार घाबरलो. “ते कुठे गेले?” असा विचार करत मी चारी दिशांना पाहिले. तेव्हा ते माझ्यापुढे उभे असलेले मला दिसले. उंच उडी घेऊन त्यांनी एक जाळे ओलांडले होते, आणि आता ते सगळे पुढे उभे राहून माझी वाट पाहत होते, माझ्याकडे बघत होते. मला उंच उडी येत नव्हती, म्हणून मी शिकाऱ्याच्या जाळ्यात सापडलो. कळपापर्यंत पोहोचण्यासाठी मी जाळे ओढत न्यायचा प्रयत्न केला. पण शिकाऱ्याने मला सगळ्या बाजूंनी बांधले, आणि मी तोंडघशी जमिनीवर पडलो. माझ्यासाठी काही आशा उरली नाही, हे पाहून कळप निघून गेला. शिकारी जवळ आला. “हे तर पाडस आहे,” त्याच्या मनात आले, “फक्त खेळवण्याजोगे.” त्याचे मन द्रवले, आणि त्याने मला मारले नाही. उलट तो मला घरी घेऊन गेला, आणि एका राजपुत्राला खेळणे म्हणून दिले. मला पाहून राजपुत्र खूश झाला, आणि त्याने शिकाऱ्याला बक्षीस दिले.
बोलणारे हरणाचे पाडस
राजपुत्राचे खेळणे
राजपुत्राने तेल, स्नान, सुगंधी द्रव्ये आणि चांगले खाणे देऊन माझे खूप लाड केले. पण राजवाड्यातल्या स्त्रिया आणि तरुण राजकुमार, सगळेच करमणुकीला आसुसलेले. मी त्यांच्या एका हातातून दुसऱ्या हातात जात राहिलो. ते माझी मान, डोळे, पुढचे-मागचे पाय आणि कान ओढून मला छळत. मग पावसाळ्यातल्या एका दिवशी मी राजपुत्राच्या पलंगाखाली पहुडलो होतो. विजा चमकत होत्या, आणि ढगांचा गडगडाट माझ्या कानी आला. माझे मन ओढीने व्याकूळ झाले. मला माझ्या कळपाची आठवण आली, आणि मी मोठ्याने म्हणालो: यथा वातविधूतस्य मृगयूथस्य धावतः । पृष्ठतो ऽनुगमिष्यामि कदैतन् मे भविष्यति ॥ वाऱ्याने उधळलेल्या, धावणाऱ्या हरणांच्या कळपामागून मी जाईन: असे मला कधी लाभेल? राजपुत्र भयभीत झाला. “हे कोण बोलले?” तो ओरडला, आणि त्याने चहूकडे पाहिले, तेव्हा त्याला मी दिसलो. “हे कोणी माणूस बोललेला नाही,” त्याने विचार केला. “हे हरीण बोलले. हा अपशकुन आहे. माझा सर्वनाश झाला.” आणि भुताने झपाटलेल्या माणसासारखा तो कसाबसा अडखळत घराबाहेर पडला. त्याची वस्त्रे अंगावरून घसरत होती.
बोलणारे हरणाचे पाडस
साधू
आपल्याला काहीतरी बाधा झाली आहे, असे त्याला वाटले, आणि त्याला ताप भरला. त्याने मंत्रतंत्र करणाऱ्यांना बोलावले, आणि मोठमोठ्या रकमांचे आमिष दाखवले. “जो माझा हा आजार दूर करील,” तो म्हणाला, “त्याला मी भरपूर बक्षीस देईन.” इकडे काही उतावीळ लोक मला काठ्या, विटा आणि सोटे घेऊन मारत होते. पण माझ्या आयुष्याचे काही दिवस अजून उरले होते, आणि एका साधूंनी मला वाचवले. “या प्राण्याला मारून काय मिळणार?” ते म्हणाले. खरे काय घडले, ते त्यांनी ओळखले, आणि राजपुत्राला समजावून सांगितले. “राजकुमार, पावसाळ्याने याच्या मनात ओढ जागी केली. त्याला आपल्या कळपाची आठवण आली, आणि तो म्हणाला: ‘वाऱ्याने उधळलेल्या, धावणाऱ्या हरणांच्या कळपामागून मी जाईन: असे मला कधी लाभेल?’ यात आपल्याला ताप यावा, असे काहीच नाही.” हे ऐकताच राजपुत्राचा ताप उतरला, आणि तो पूर्वीसारखा झाला. त्याने आपल्या माणसांना हुकूम दिला: “या हरणाच्या डोक्यावर भरपूर पाणी ओता, आणि ते ज्या वनातून आले, त्याच वनात त्याला सोडून द्या.” आणि त्यांनी तसे केले. “तर असे,” चित्रांगाने शेवट केला, “मी याआधी एकदा सापडलो होतो, आणि ते सगळे भोगले होते. तरीही दैवाच्या बळाने मी पुन्हा अडकलो आहे.”
बोलणारे हरणाचे पाडस
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न, आणि गोष्ट एकाच प्रश्नाचे उत्तर देते: सावध जीव सापडतो कसा? चित्रांगाचे उत्तर आहे दैव, आणि ते ग्रंथाचे मत आहे. तो एकदा सापडला होता, आणि मित्र त्याला सावध हरीण म्हणून ओळखत असूनही तो पुन्हा सापडतो. त्याच्याच गोष्टीचा आपण लावलेला अर्थ थोडा वेगळा आहे, आणि ते सांगणे योग्य आहे. पहिल्यांदा तो सापडला, त्यामागे कोणालाही दिसेल असे कारण होते. कळपाला येणारे एक कसब त्याने अजून शिकले नव्हते, आणि खेळाच्या नादात तो कळपाच्या पुढे धावला होता. बाकीच्यांनी जाळे ओलांडले; तो थेट त्यात धावत गेला. संघात नवा आलेला हुशार कर्मचारी आपल्याला सगळे येते, या खात्रीने सगळ्यांच्या पुढे धावतो. जुनेजाणते जो सापळा सहज ओलांडून जातात, त्यातच तो नेमका पाय टाकतो. ग्रंथ याला दैव म्हणतो; वाचक याला प्रशिक्षणातली उणीव म्हणू शकतो. दोन्ही गोष्टी खऱ्या असू शकतात, आणि गोष्ट दोन्ही शेजारी शेजारी ठेवते. मग दरबार आहे, चार ओळींत रेखाटलेला. पाळलेल्या प्राण्याचे राजपुत्र लाड करतो, आणि त्याच्या घरातले लोक त्याचा छळ करतात. राजपुत्र घाबरतो, आणि जो कोणी त्याला बरे करील त्याला पैसे देऊ करतो; तोवर उतावीळ लोक त्या प्राण्याला मारत असतात. एक साधू त्यांना थांबवतात, आणि त्या शब्दांचा अर्थ काय होता, ते शोधून काढतात. कार्यालयातही असे घडू शकते. व्हरांड्यात कानावर पडलेल्या एखाद्या विचित्र वाक्यावरून व्यवस्थापक वकिलांना बोलावतो; ते वाक्य बोलणाऱ्याला त्याचा अर्थ कोणी विचारायच्या आधीच. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. चित्रांग हरीण ती हिरण्य उंदराला मुख्य कथेत, “सापळ्यात अडकलेले हरीण” या भागात, सांगतो.