पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
धन गमावलेला उंदीर, भाग १
संन्याशाचे भिक्षापात्र
हिरण्य उंदीर आपला मित्र लघुपतनक कावळा याच्या पाठीवर बसून मंथरक कासवाच्या सरोवरापाशी आला होता. तिथे तू एवढा दुःखी का, असे कावळ्याने त्याला विचारले, आणि हिरण्याने त्या दोघांना ही कहाणी सांगितली. दक्षिणेत प्रमदारोप्य नावाचे नगर आहे. त्याच्यापासून जवळच महेश्वराचे एक देऊळ आहे, आणि देवळाजवळ एक मठ. तिथे बूटकर्ण नावाचे एक परिव्राजक संन्यासी राहत असत. भिक्षेच्या वेळी ते नगरात जात, आणि पक्वान्नांनी भरलेले पात्र घेऊन परत येत: साखर, गूळ आणि डाळिंब घातलेली, तुपाळ, रसदार, मऊ पक्वान्ने. आपल्या नियमाप्रमाणे ते जेवत. उरलेले अन्न ते पात्रातच ठेवत, आणि सकाळी येणाऱ्या नोकरांसाठी ते पात्र भिंतीतल्या खुंटीला टांगून ठेवत. त्याच उरलेल्या अन्नावर मी जगत होतो, मी आणि माझा सगळा परिवार. बूटकर्ण या प्रकाराला वैतागले होते. पात्र त्यांनी कितीही जपून ठेवले, तरी मी त्यातले खात असे. म्हणून माझ्या भीतीने ते पात्र सारखे इकडून तिकडे हलवत, आणि दर वेळी आधीपेक्षा उंच टांगत. त्याने काही फरक पडला नाही. मी विनासायास तिथवर पोहोचत असे, आणि खात असे.
धन गमावलेला उंदीर, भाग १
पाहुणा रुसला
एके दिवशी एक पाहुणे आले, बृहत्स्फिग् नावाचे एक तपस्वी. बूटकर्णांनी सगळे आदरसत्कार करून त्यांचे स्वागत केले, आणि त्यांच्या विश्रांतीची व्यवस्था केली. रात्री ते दोघे एकाच चटईवर आडवे झाले, आणि धर्मचर्चा करू लागले. पण बूटकर्णांचे लक्ष पात्राकडे होते, उंदरापासून ते कसे राखायचे याकडे. ते चिरलेल्या बांबूने त्या पात्रावर सारखे फटके मारत होते, आणि पाहुणे बोलत असताना त्यांना अर्धवट लक्ष देऊन उत्तरे देत होते. बृहत्स्फिग् अतिशय संतापले. “बूटकर्णा, आता मला स्पष्ट दिसले. तुझी माझ्यावरची मैत्री संपली. तू माझ्याशी आनंदाने बोलत नाहीस. रात्र असो वा नसो, मी तुझा मठ सोडून दुसरीकडे जातो.” ज्या घरचा यजमान मनापासून स्वागत करतो, त्या घरी मित्राने केव्हाही खुशाल जावे, ते म्हणाले. असा यजमान म्हणतो: “या, या आसनावर बसा, इतक्या दिवसांत का दिसला नाहीत? काय खबर? तुम्हाला पाहून आनंद झाला.” ज्या घरात पाहुण्याला सामोरे जायला कोणी उठत नाही, कोणी एक गोड शब्द बोलत नाही, त्या घरी जाऊ नये. “एका मठाचा तुला एवढा गर्व झाला,” ते पुढे म्हणाले, “की तू मित्रांना सोडलेस. मठाच्या आडून तू स्वतःसाठी नरक कमावला आहेस, हे तुला दिसत नाही. ज्याला नरकात जायचे असेल, त्याने वर्षभर पुरोहिती करावी, किंवा फक्त तीन दिवस मठाधिपती व्हावे, असे म्हणतात. मूर्खा, ज्याचा शोक करायला हवा, त्याचा तू अभिमान बाळगतोस.”
धन गमावलेला उंदीर, भाग १
ठेव्यावरचे बीळ
बूटकर्ण घाबरले. “भगवन्, असे बोलू नका. आपल्याहून जवळचा मित्र मला कोणी नाही. माझे लक्ष का उडाल्यासारखे दिसते, ते ऐकावे. इथे एक दुष्ट उंदीर आहे. मी पात्र कितीही उंच टांगले, तरी तो उडी मारून तिथे पोहोचतो आणि उरलेले खाऊन टाकतो. ते उरलेले अन्न म्हणजे नोकरांचा पगार. तो ते खातो, तेव्हा नोकरांना काही मिळत नाही, आणि मग ते झाडलोट, साफसफाई करत नाहीत. म्हणून उंदराला घाबरवण्यासाठी मी या बांबूने पात्रावर सारखे फटके मारतो. दुसरे काहीही कारण नाही. आणि त्या बदमाशाची एक गोष्ट अजब आहे. तो अशा उड्या मारतो, की त्याच्यापुढे मांजरे आणि माकडे काहीच नाहीत.” “त्याचे बीळ कुठे आहे, ठाऊक आहे?” बृहत्स्फिग् यांनी विचारले. “भगवन्, ठाऊक नाही,” बूटकर्ण म्हणाले. “मग ते नक्कीच धनाच्या ठेव्यावर असणार,” बृहत्स्फिग् म्हणाले. “त्या ठेव्याच्या ऊबेमुळेच तो एवढ्या चपळाईने उसळी मारतो. श्लोकच आहे:” ऊष्मा हि वित्तजो वृद्धिं तेजो नयति देहिनाम् । किं पुनस्तस्य संभोगस्त्यागधर्मसमन्वितः ॥ धनाची नुसती ऊबसुद्धा प्रत्येक प्राण्याचे तेज वाढवते. मग ते धन वापरले, म्हणजे उपभोगले आणि दानही केले, तर ते किती अधिक वाढवेल! एक बाई आपले सोललेले तीळ देऊन बदल्यात टरफलांसकट तीळ घेत होती, ते काही उगाच नव्हे, ते पुढे म्हणाले. ते कसे, असे बूटकर्णांनी विचारले, आणि बृहत्स्फिग् यांनी त्यांना शांडिलीमातेच्या तिळांची गोष्ट सांगितली.
धन गमावलेला उंदीर, भाग १
पावलांचे ठसे आणि बोका
ती गोष्ट संपवून बृहत्स्फिग् पुन्हा उंदराकडे वळले. “तर त्याची उसळी त्याच्या ठेव्याच्या ऊबेतून येते. तो पात्रापर्यंत कसा येतो, ते ठाऊक आहे?” “हो, भगवन्,” बूटकर्ण म्हणाले. “तो कधी एकटा येत नाही. त्याच्याबरोबर सगळी टोळीच येते.” “खणायला काही हत्यार आहे?” पाहुण्यांनी विचारले. “आहे ना,” बूटकर्ण म्हणाले. “ही कुदळ, अस्सल लोखंडाची.” “मग तू आणि मी पहाटे उठू,” बृहत्स्फिग् म्हणाले, “आणि त्यांच्या पावलांचे ठसे मळकट जमिनीवर आहेत तोवर त्यांचा माग काढू.” त्या दुष्ट पाहुण्याचे शब्द माझ्यावर वज्रासारखे कोसळले. “माझे संपले,” मला वाटले. “याच्या प्रत्येक शब्दात हेतू आहे. याने माझ्या ठेव्याचा पत्ता लावला आहे, आणि तितक्याच खात्रीने हा माझा किल्लाही शोधून काढील.” मी भयभीत झालो. किल्ल्याकडे जाणारी नेहमीची वाट सोडून मी माझ्या अनुयायांना घेऊन दुसऱ्या वाटेने निघालो. पुढे एक भलामोठा बोका होता. आमची टोळी आपल्याकडे येताना पाहून तो तिच्या मधोमध तुटून पडला. त्या कत्तलीतून जे उंदीर वाचले, त्यांनी भलत्याच वाटेने नेल्याबद्दल मलाच दोष दिला. मग ते जमीन रक्ताने भिजवत जुन्या किल्ल्यात पळत परत गेले. मी एकटाच दुसरीकडे निघून गेलो. बाकीचे, ते मूर्ख, किल्ल्यात शिरले. जमिनीवरचे रक्ताचे थेंब बूटकर्णांनी पाहिले, आणि त्यांचा माग काढत ते किल्ल्यापर्यंत आले. तिथे ते कुदळीने खणू लागले. खणता खणता त्यांना तो ठेवा सापडला, ज्याच्यावर मी नेहमी राहत आलो होतो. पाहुणे खूश झाले. “बूटकर्णा,” ते म्हणाले, “आता निर्धास्त झोप. याच्याच ऊबेच्या जोरावर तो उंदीर तुला जागवत होता.” मग ठेवा घेऊन ते मठाकडे निघाले.
धन गमावलेला उंदीर, भाग १
उसळी गेली
मी त्या जागी परत आलो, तेव्हा ती एवढी भकास आणि भयाण दिसत होती, की मला तिच्याकडे पाहवेना. “आता काय करू?” मी विचार केला. “कुठे जाऊ? माझ्या मनाला कधी शांती मिळेल?” असा तो दिवस दुःखात कसाबसा सरला. सहस्ररश्मी सूर्य मावळल्यावर मी अनुयायांना घेऊन त्याच मठात शिरलो. मी चिंतेत होतो, माझे अवसान गळाले होते. बूटकर्णांनी आमची चाहूल ऐकली. ते पुन्हा चिरलेल्या बांबूने पात्रावर फटक्यांवर फटके मारू लागले. “मित्रा,” पाहुणे म्हणाले, “अजूनही तुला शांत झोप का लागत नाही?” “भगवन्,” बूटकर्ण म्हणाले, “तो दुष्ट उंदीर टोळी घेऊन नक्कीच परत आला आहे. त्याच्या भीतीने मी हे करतो आहे.” पाहुणे हसले. “मित्रा, घाबरू नकोस. त्याच्या पैशाबरोबर त्याचा उड्या मारण्याचा उत्साहही गेला. सगळ्याच जिवांचे असे असते. माणूस जोमात असतो, इतरांवर मात करतो, उद्दामपणे बोलतो, ते सगळे पैशाने दिलेले बळ असते.” हे ऐकून मला एवढा राग आला, की मी पात्राकडे मोठी उडी घेतली. मी कमी पडलो आणि जमिनीवर आपटलो. पाहुण्यांनी मला पाहिले. “पाहा, मित्रा,” ते बूटकर्णांना म्हणाले, “हे नवल पाहा.”
धन गमावलेला उंदीर, भाग १
नुसते नाव उरले
अर्थेन बलवान्सर्वोऽप्यर्थयुक्तश्च पण्डितः । पश्यैनं मूषकं व्यर्थं स्वजातिसमतां गतम् ॥ धन असले की प्रत्येकजण बलवान असतो, आणि धन असले की प्रत्येकजण विद्वान असतो. हा उंदीर पाहा: धन गेल्यावर तो आपल्या जातीतल्या इतरांच्या पातळीवर येऊन पडला. विषदंत नसलेला साप, किंवा मद नसलेला हत्ती, पैसा नसलेल्या माणसासारखा असतो, पाहुणे पुढे म्हणाले: त्याचे नुसते नाव उरते, बाकी काही नाही. ते ऐकून मला वाटले: “हे खरे आहे, म्हणणारा माझा शत्रू असला तरी. आज मला बोटभरसुद्धा उडी मारता आली नाही. धिक्कार असो पैसा नसलेल्या माणसाच्या जगण्याला!” जन्मापासून गरीब असलेल्याला, सुखाची सवय लागून मग धन गमावलेल्याइतके दुःख होत नाही, असे म्हणतात. असा मी खचलेल्या मनाने विलाप करत राहिलो, आणि माझाच ठेवा उशी म्हणून वापरलेला मी पाहिला. पहाटे मी माझ्या किल्ल्याकडे परतलो; माझे सगळे प्रयत्न वाया गेले होते. ही गोष्ट इथे थांबते; तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टी आधी येतात, आणि ती “धन गमावलेला उंदीर, भाग २” या भागात पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. आदरातिथ्यावरची आणि दारिद्र्यावरची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. ही कथा पुढच्या “धन गमावलेला उंदीर, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि दोन्ही भाग काय शिकवतात, ते त्याच भागात आहे.