पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
धन गमावलेला उंदीर, भाग २
पाठ फिरवलेले अनुयायी
“धन गमावलेला उंदीर, भाग १” या भागात थांबलेली ही गोष्ट, तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टींनंतर, इथे पुढे सुरू होते. हिरण्य उंदीर आपल्या मित्रांना, लघुपतनक कावळ्याला आणि मंथरक कासवाला, आपली कहाणी पुढे सांगू लागला. बूटकर्ण हे परिव्राजक संन्यासी आणि त्यांचे पाहुणे बृहत्स्फिग् तपस्वी यांनी त्याचा ठेवा खणून काढला होता. ठेव्याबरोबर त्याची उसळीही गेली होती, आणि पहाटे तो गुपचूप आपल्या किल्ल्याकडे परतला होता. वाटेत माझे अनुयायी आपसात बोलत होते, हिरण्य म्हणाला, आणि मी ते ऐकले. “आता हा आपले पोट भरू शकत नाही. याच्या मागे जाऊन हाती येतो तो फक्त त्रास, मांजरांचा आणि तसल्यांचा. मग याची सेवा करून काय उपयोग?” ज्या धन्याकडून काही लाभ नाही, फक्त त्रासच आहे, त्याला दुरूनच सोडावे, आणि शस्त्रावर जगणाऱ्यांनी तर विशेषच, असे ते एकमेकांना सांगत होते. म्हणून मी किल्ल्यात शिरलो, तेव्हा माझ्या घरच्यांपैकी एकही माझ्याबरोबर आत आला नाही. माझ्याकडे पैसा उरला नव्हता. आणि मी विचार करू लागलो. “धिक्कार असो या दारिद्र्याला! गरिबाचे स्वतःचे आप्तही त्याचे म्हणणे मनावर घेईनासे होतात. त्याचा अभिमान आटतो, आणि त्याच्या सुशीलतेचा चंद्र निस्तेज होतो. मित्र त्याला कंटाळतात आणि तोंड फिरवतात. त्याची संकटे वाढत जातात. आणि दुसऱ्यांनी केलेले अपराध त्याच्या माथी मारले जातात. “माझ्याकडेच पाहा. माझी इंद्रिये तीच आहेत, नाव तेच आहे, बुद्धी तेवढीच तल्लख आहे, आणि वाणी पूर्वीइतकीच तत्पर आहे. मी तोच उंदीर आहे. तरीही धनाची ऊब गेली, की माणूस क्षणात दुसराच कोणी होऊन जातो. हेच तर नवल आहे.”
धन गमावलेला उंदीर, भाग २
वनवास, भीक की चोरी
“मग शेवटी हेच व्हायचे असेल, तर माझ्यासारख्यांना धनाशी काय करायचे आहे? पैसा गेल्यावर आता माझ्यासाठी उत्तम मार्ग म्हणजे वनात राहणे. जिथे अभिमान भंगला, तिथे माणसाने राहू नये. मानी माणसाला अपमान सोसत श्रीमंत राहण्यापेक्षा पावलोपावली संकटाला तोंड देणे बरे.” मी पुन्हा विचार केला. “पण भीक मागणे मरणासारखेच. स्वाभिमानी माणसाला याचना करणे आणि नरक यांत काहीच फरक नाही. आणि हे सगळे जवळ काही नसल्यामुळेच घडते. ज्याच्याकडे पैसा नाही, त्याला लाज वाटते, आणि लाज त्याचे तेज हिरावून घेते. तेज गेले की लोक त्याला तुच्छ लेखतात, आणि तुच्छ ठरलेला माणूस खचतो. खचण्यातून शोक येतो, शोकाने बुद्धी जाते, आणि बुद्धी गेली की तो धुळीला मिळतो. दारिद्र्य म्हणजे प्रत्येक दुर्दैवाचे घर. “मग जगू तरी कसा? चोरी करून? ते तर याहून वाईट. चोरी म्हणजे दुसऱ्याचे घेणे. दुसऱ्याच्या वस्तूंवर मन ठेवण्यापेक्षा भीक मागणे बरे. मग दुसऱ्यांच्या अन्नावर पोट भरू? तेही दुःखच. रोगी, दीर्घकाळ परदेशी राहिलेला, आणि दुसऱ्याच्या ताटात जेवणारा व दुसऱ्याच्या घरात झोपणारा: यांपैकी कोणाचेही जगणे म्हणजे मरण, आणि मरण म्हणजे विसावा.
धन गमावलेला उंदीर, भाग २
डोक्यावर फटका
“तेव्हा मार्ग एकच उरतो. बृहत्स्फिगांनी नेलेले धन मी परत घेईन. पैशांची पेटी मी त्या दोन दुष्टांच्या उशाशी पाहिली आहे. ती परत मिळवताना मेलो, तरी ते याच्यापेक्षा बरे. म्हणतात, जो भित्रा आपले धन दुसऱ्याला नेऊ देतो, त्याने दिलेले पिंडदान त्याचे मेलेले पितरसुद्धा स्वीकारत नाहीत.” असा मी मनाचा निश्चय केला. रात्री मी मठात गेलो. ते झोपी गेल्यावर मी पेटीवर काम सुरू केले. तिला भोक पाडले, तोच ते साधू जागे झाले. त्यांनी चिरलेल्या बांबूने माझ्या डोक्यावर फटका मारला. मी कसाबसा वाचलो, कारण माझे आयुष्य अजून सरले नव्हते. प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं लङ्घयितुं न शक्तः । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते; देवालाही ते टाळता येत नाही. म्हणून मी शोक करत नाही, आणि मला आश्चर्यही वाटत नाही. जे आपले आहे, ते दुसऱ्यांचे होत नाही. “ते कसे?” असे कावळ्याने आणि कासवाने विचारले, आणि हिरण्याने त्यांना प्राप्तव्यमर्थाची, म्हणजे ज्याचे त्याला मिळाले त्या माणसाची, गोष्ट सांगितली. ती पुढच्या भागात आहे.
धन गमावलेला उंदीर, भाग २
पैशाचा हव्यास सुटला
ती गोष्ट संपवून हिरण्य पुन्हा आपल्या कहाणीकडे वळला. असा मी सगळा विचार केला, तो म्हणाला, आणि धनाच्या वेडाकडे मी पाठ फिरवली. संतोष हेच धन, असे म्हणतात, आणि ते खरेच आहे: सर्वाः संपत्तयस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतैव भूः ॥ ज्याचे मन संतुष्ट आहे, त्याचीच सगळी संपत्ती. ज्याच्या पायांत जोडे आहेत, त्याच्यासाठी सगळी पृथ्वी चामड्याने मढलेलीच असते. ज्याला हव्यासाने पछाडले आहे, त्याला शंभर योजनेही दूर वाटत नाहीत. संतुष्ट माणसाला धन हाती आले, तरी त्याची पर्वा नसते. जुनी सुभाषिते तृष्णेला देवी मानून तिच्याशी बोलतात, तिने थकवून टाकलेल्या माणसाच्या तोंडून: “हे तृष्णादेवी, माणसाचे धैर्य मोडणाऱ्या, तुला नमस्कार. तुझ्यासाठी मी न सोसवणारे सोसले, नको ते बोललो, आणि परक्यांच्या दारात उभा राहिलो. मी गढूळ पाणी प्यालो, आणि गवताच्या बिछान्यावर झोपलो. प्रियजनापासून दुरावलो. वाटा तुडवल्या, समुद्र ओलांडला. आणखी काही करायचे उरले असेल, तर लवकर आज्ञा कर.”
धन गमावलेला उंदीर, भाग २
धन हेच नातलग
आणि या जगात पैशाला किती किंमत आहे, ते मला स्पष्ट दिसले. गरिबाचे शब्द कोणी ऐकत नाही, त्यातला प्रत्येक शब्द तर्काने आणि पुराव्याने भक्कम असला तरी. श्रीमंताचे शब्द ऐकले जातात, ते कठोर, पोकळ आणि चुकीचे असले तरी. हलक्या कुळातला श्रीमंत सगळ्यांत मान पावतो. गरिबाचे कूळ चंद्रासारखे उज्ज्वल असले, तरी त्याची हेटाळणी होते. तारुण्य सरलेले लोक पैसा असेल तर तरुण असतात. पैसा नसेल, तर तरुणही म्हातारे. माणसाचा पैसा गेला, की मित्र, मुलगे, बायको आणि भाऊ त्याला सोडून जातात. पैसा परत आला, की तेही परत येतात. या जगात धन हेच माणसाचे नातलग. हे मनाशी पक्के करून मी घरी परतलो होतो, तेवढ्यात लघुपतनक माझ्याकडे आला, आणि त्याने मला आपल्याबरोबर इथे यायला सांगितले. म्हणून मी आलो. हेच माझ्या दुःखाचे कारण. आणि म्हणतात ते खरे आहे. दुपार होईपर्यंत सगळे जग जेवलेले असते: पशू, साप आणि हत्ती, देव, दैत्य आणि माणसे. माणूस सगळी पृथ्वी जिंको, किंवा त्याच्यावर वाईट दिवस येवोत. काहीही असो, जेवणाच्या वेळी भूक लागली, की त्याच्या वाट्याला येतात शेरभर तांदूळच. मग एवढ्यासाठी कोणता शहाणा माणूस लाजिरवाणे कृत्य करील, जे त्याला सगळ्यांत वाईट गतीला नेते?
धन गमावलेला उंदीर, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
अर्थ, म्हणजे धन, यावरचा या ग्रंथातला सगळ्यांत स्पष्ट धडा म्हणजे हिरण्याची कहाणी, आणि तो काही साधुसंतांचा उपदेश नाही. धन हेच प्राण्याचे बळ, असे बृहत्स्फिग् म्हणतात, आणि गोष्ट पायरीपायरीने त्यांचे म्हणणे खरे ठरवते. मांजरांपेक्षा आणि माकडांपेक्षा उंच उड्या मारणाऱ्या उंदराला ठेवा गेल्यावर बोटभरही उडी मारता येत नाही. त्याचे अनुयायी त्याला सोडून जातात. ग्रंथ त्यांना दोष देत नाही, उलट त्यांचे सैनिकी कारण सांगतो: ज्या धन्याकडून लाभ नाही, फक्त त्रासच आहे, त्याला सोडावे. संतोषाचा उपायसुद्धा हिरण्याला सुचतो तो आपला पैसा चोरून परत आणायचा प्रयत्न केल्यावर, आणि त्यापायी डोक्यावर फटका खाल्ल्यावरच. शिवाय या गोष्टीला दोन बाजू आहेत. शेवटी हिरण्य संतोषाची स्तुती करतो, आणि त्याच दमात धन हेच माणसाचे नातलग असेही म्हणतो. दोन्ही खरेच अभिप्रेत आहेत. पैशाला काही महत्त्व नाही, असा आव ग्रंथ आणत नाही. पैशाला अफाट महत्त्व आहे, पण एका मर्यादेपलीकडे त्याचा पाठलाग केला, तर तो देतो त्यापेक्षा अधिक हिरावून घेतो, असे तो सांगतो.
धन गमावलेला उंदीर, भाग २
तोच उंदीर
सगळ्यांत धारदार ओळ हिरण्याची स्वतःचीच आहे: इंद्रिये तीच, नाव तेच, बुद्धी तीच, आणि तरीही पैसा नसल्यावर तो दुसराच कोणी होतो. ज्याचा धंदा बुडाला आहे, त्याला हे ठाऊक असते. फोन कमी येऊ लागतात, आणि घरच्या कार्यात त्याच्या मताला किंमत उरत नाही. इतरांच्या चुकाही आता कशा कोण जाणे त्याच्याच ठरतात. माणूस मात्र तोच असतो. ज्याच्या हाताखालच्या चमूचा निधी कापला गेला, त्याला हिरण्याचे अनुयायी ओळखीचे वाटतील. बक्षिसांपुरते टिकलेले सगळ्यांत आधी जातात, आणि जाण्याने ते खलनायक ठरत नाहीत. आपण कोणत्या प्रकारची निष्ठा विकत घेतली आहे, हे नेत्याला ठाऊक असायला हवे. आणि हिरण्याची रात्रीची धाड म्हणजे हरलेले परत मिळवायला धडपडणारा जुगारी: जे गेले ते परत मिळवण्यासाठी आणखी एक डाव, कितीही धोका पत्करून. त्याला थांबवतात ते चिरलेल्या बांबूचा फटका, आणि वाटीभर भाताकडे टाकलेली एक दीर्घ नजर. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दारिद्र्य, याचना, तृष्णा आणि धन यांवरची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. दोन्ही भाग काय शिकवतात, ते इथे आहे; कथेची सुरुवात आधीच्या “धन गमावलेला उंदीर, भाग १” या भागात आहे.