पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
धन न टिकणारा विणकर, भाग १
उत्तम कापड, तुटपुंजी कमाई
हिरण्य उंदराचे सगळे धन गेले होते, आणि मंथरक कासव त्याची समजूत घालत होता. काही माणसे पैसा भोगायला जन्मतात, आणि काही फक्त राखायला, असे तो म्हणाला. सोमिलक नावाचा मूर्ख विणकर असाच होता: त्याने मोठी कमाई केली, पण तिचा उपभोग कधीच घेतला नाही. ते कसे, असे हिरण्याने विचारल्यावर कासवाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात सोमिलक नावाचा एक विणकर राहत होता. तो सदैव नाना नक्षींचे, नाना रंगांचे, राजांना शोभेल असे कापड विणत असे. पण कितीही खटपट केली, तरी अन्नवस्त्रापलीकडे त्याची कमाई कधी गेली नाही. नगरातले दुसरे विणकर जाडेभरडे कापड विणत, आणि तो त्यांना पैशांच्या राशींवर बसलेले पाहत असे. “हे लोक बघ गं,” तो बायकोला म्हणाला. “जाडेभरडे कापड विणतात, आणि यांनी संपत्तीचे ढीग रचले आहेत. हे नगर मला पोसू शकत नाही. मी दुसरीकडे जातो.” “अहो, हे उगाचचे बोलणे झाले,” बायको म्हणाली. “परदेशी गेल्याने कोणी श्रीमंत होत नाही. जे व्हायचे नसते, ते होत नाही; आणि जे व्हायचे असते, ते प्रयत्नाशिवायही होते. जे नशिबात नसते, ते तळहातावरूनही निसटून जाते. यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टाव् इतरेतरम् ॥ सावली आणि ऊन जशी नेहमी एकमेकांशी घट्ट बांधलेली असतात, तसेच कर्म आणि कर्ता एकमेकांशी जोडलेले असतात.
धन न टिकणारा विणकर, भाग १
हरणे आपणहून येत नाहीत
“म्हणून इथेच राहा,” तिने शेवटी सांगितले, “आणि आपला धंदा करत राहा.” “तुझे चुकते आहे,” सोमिलक म्हणाला. “प्रयत्नाशिवाय कोणतेही कर्म फळत नाही. एका हाताने टाळी वाजत नाही. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ कामे प्रयत्नाने होतात, नुसत्या इच्छेने नव्हे. झोपलेल्या सिंहाच्या तोंडात हरणे आपणहून शिरत नाहीत. “आणि माणसाने सगळे बळ लावून प्रयत्न केला, आणि तरीही यश आले नाही, तर त्यात त्याचा दोष नाही. दैव त्याच्या प्रयत्नाआड उभे राहिले, एवढेच. म्हणून मी परदेशी जाणारच.” असे म्हणून तो वर्धमानपूर नगरात गेला. तिथे तीन वर्षे राहून त्याने तीनशे सोन्याच्या मोहरा कमावल्या, आणि तो घरी निघाला. अर्ध्या वाटेवर, एका मोठ्या अरण्यात, सूर्य मावळला. जिवाच्या भीतीने तो एका वडाच्या जाडजूड फांदीवर चढला, आणि झोपी गेला.
धन न टिकणारा विणकर, भाग १
वडावरचे दोघे
मध्यरात्री त्याला स्वप्नात दोन आकृत्या दिसल्या. रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले होते, आणि त्यांचे भांडण चालले होते. ते दोघे होते कर्ता आणि कर्म. कर्म म्हणत होता, “कर्त्या, तुला किती वेळा सांगितले. या सोमिलकाला अन्नवस्त्रापलीकडे काहीही मिळायचे नाही, म्हणून तू त्याला कधीच काही द्यायचे नाहीस. मग तू त्याला तीनशे मोहरा कशा दिल्यास?” “कर्मा,” कर्त्याने उत्तर दिले, “माझा नाइलाज आहे. जो कष्ट करतो, त्याला त्याच्या कष्टांचे योग्य फळ मला द्यावेच लागते. पुढे त्याचे काय होते, ते तुझे काम. तेव्हा ते तूच त्याच्याकडून काढून घे.” त्याच क्षणी सोमिलक जागा झाला, आणि त्याने मोहरांची थैली चाचपून पाहिली. ती रिकामी होती. “अरेरे!” त्याच्या मनात आले. “एवढ्या कष्टाने कमावले, आणि ते पाहता पाहता नाहीसे झाले, जणू कधी नव्हतेच. माझे श्रम वाया गेले, आणि हाती काहीच उरले नाही. बायकोला, मित्रांना आता तोंड कसे दाखवू?” मग त्याने मनाचा निश्चय केला, आणि तो वर्धमानपुराला परत गेला. या वेळी एकाच वर्षात त्याने पाचशे मोहरा कमावल्या, आणि दुसऱ्या वाटेने तो पुन्हा घरी निघाला.
धन न टिकणारा विणकर, भाग १
तेच झाड
सूर्य मावळत असतानाच तो नेमका त्याच वडापाशी आला. “अरे, काय हे दुर्दैव!” त्याच्या मनात आले. “या मेल्या नशिबाने आता काय नवे मांडले आहे? हा पुन्हा तोच राक्षसी वड!” असा विचार करत तो एका फांदीवर बसला. त्याला अर्धवट झोप लागली, आणि त्याला त्याच दोन आकृत्या दिसल्या. कर्म म्हणाला, “कर्त्या, या सोमिलकाला तू पाचशे मोहरा का दिल्यास? अन्नवस्त्रापलीकडे त्याला काहीच मिळायचे नाही, हे तुला ठाऊक नाही का?” “कर्मा,” कर्ता म्हणाला, “कष्ट करणाऱ्याला मला द्यावेच लागते. पुढे त्याचे काय होते, ते तुझ्या हाती. मला दोष कशाला?” हे ऐकून सोमिलकाने थैली चाचपली, तर ती रिकामी होती. त्याची जगण्याची इच्छाच संपली. “पैसा नसेल, तर या जगण्याला काय अर्थ? या वडालाच गळफास लावून घेतो, आणि सगळे संपवतो.” त्याने दर्भाची दोरी वळली, तिचा फास गळ्याभोवती घातला, आणि तो एका फांदीवरून पुढे सरकला. दोरी फांदीला बांधून तो स्वतःला खाली झोकून देणार, इतक्यात त्या दोघांपैकी एक जण आकाशातून त्याच्याशी बोलला.
धन न टिकणारा विणकर, भाग १
फासापाशी मागितलेला वर
“सोमिलका, हे अविचारी कृत्य करू नकोस. तुझा पैसा नेणारा मीच आहे. अन्नवस्त्रापलीकडे एक कवडीसुद्धा मी तुला मिळू देणार नाही. घरी जा. पण मी तुला दर्शन दिले आहे, ते फुकट जाता कामा नये. काय हवे ते माग.” “तसे असेल,” सोमिलक म्हणाला, “तर मला भरपूर पैसा द्या.” “भल्या माणसा,” त्याचा पैसा नेणारी ती आकृती म्हणाली, “जो पैसा तू भोगू शकत नाहीस, कुणाला देऊ शकत नाहीस, तो घेऊन करणार काय? अन्नवस्त्रापलीकडे तुला कसलाच उपभोग मिळणार नाही.” “भोगता आला नाही, तरी तो मला मिळू दे,” सोमिलक म्हणाला. ज्याच्याकडे पैशाची रास असते, तो कुरूप असला, हलक्या कुळातला असला, तरी लोक सतत आशा धरून त्याच्या तैनातीत राहतात, असे तो म्हणाला. “ढिले, तरी घट्ट; पडणारे, तरी न पडणारे,” तो पुढे म्हणाला, “प्रिये, पंधरा वर्षे मी त्यांच्याकडे पाहत राहिलो.” “ते कसे?” त्या आकृतीने विचारले. तेव्हा सोमिलकाने बैलाच्या मागे फिरणाऱ्या कोल्ह्याची गोष्ट सांगितली; ती पुढे आहे. ही गोष्ट इथे थांबते; तिच्या आत सांगितलेली गोष्ट आधी येते, आणि ती “धन न टिकणारा विणकर, भाग २” या भागात पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मंथरक कासव ती हिरण्य उंदराला मुख्य कथेत, “मंथरकाचा दिलासा” या भागात, सांगतो. दैव आणि प्रयत्न यांवरचे काही श्लोक इथे फक्त आशयाने दिले आहेत. ही कथा पुढच्या “धन न टिकणारा विणकर, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि संपूर्ण कथा काय शिकवते, ते त्याच भागात आहे.